Tục 'đổi công' và mô hình 'co-working' của người nông dân xưa

Trước khi các startup hô hào về "kinh tế chia sẻ", ông bà mình đã vận hành một hệ thống xịn xò mang tên: Đổi công. Đây chính là phiên bản "co-working" đời đầu của những người nông dân chân lấm tay bùn.

Thay vì tốn tiền thuê thợ, các hộ dân tự lập thành một "liên minh" lao động. Hôm nay cả hội dồn sức gặt sạch cánh đồng nhà này, ngày mai lại kéo sang cày ruộng nhà kia.

Tiền mặt hoàn toàn "ra rìa". Thứ duy nhất lưu thông là mồ hôi và sự sòng phẳng. Một kiểu "đăng ký gói thành viên" bằng sức người, giúp mọi nhà đều xong việc đúng vụ mà chẳng cần một đồng vốn lận lưng.

Lỡ có nhà lười biếng, làm ít mà hưởng nhiều thì tính sao?

Đừng đùa, "blockchain chạy bằng cơm" này gắt lắm! Dân làng không dùng Excel nhưng có bộ nhớ siêu phàm. Họ tính bằng "công" – một đơn vị đo lường sự tử tế. Nhà bạn giúp tôi một ngày cày, tôi trả lại đúng một ngày gặt. Không có chuyện làm nửa vời mà đòi nhận đủ.

Kẻ nào định "bùng" công sẽ nhận ngay một vé "block" khỏi cộng đồng. Ở cái thời không có hàng xóm giúp là mất trắng vụ mùa, thì việc giữ uy tín còn quan trọng hơn cả giữ vàng. Đó chính là hệ thống tín nhiệm xã hội đời đầu đấy!

Ủa, việc nặng với việc nhẹ cũng tính là một "công" như nhau sao?

Đâu có dễ ăn vậy! Dân mình ngày xưa tính toán "kèo" này kỹ lắm. Họ phân loại công việc theo độ khó và sức lực bỏ ra chứ không hề cào bằng tất cả đâu.

Ví dụ, một ngày đi cày với trâu (vừa mất sức người vừa hao sức vật) có thể đổi được hai, ba ngày làm cỏ hoặc gieo mạ. Nó giống như việc bạn dùng "tỷ giá hối đoái" để đổi 1 giờ làm thiết kế lấy 3 giờ trực fanpage vậy đó.

Sự công bằng này dựa trên sự đồng thuận của cả làng. Mọi người đều ngầm hiểu giá trị của từng loại việc, đảm bảo ai bỏ ra bao nhiêu calo thì sẽ nhận lại bấy nhiêu giá trị tương xứng, không ai tị nạnh ai.

Nhưng không có sổ sách thì làm sao nhớ hết đống 'tỷ giá' đó?

Dân mình có một cuốn "sổ cái" vô hình: Dư luận xã hội. Ở nơi ai cũng biết mặt nhau, mọi giao dịch đều diễn ra công khai dưới sự chứng kiến của cả làng.

Nó giống như group chat không bao giờ xóa tin nhắn. Chỉ cần một nhà định "lươn lẹo", cả xóm sẽ nhảy vào "check var" ngay. Sự giám sát chéo này khiến việc gian lận là bất khả thi.

Các "tỷ giá" này là "luật bất thành văn" truyền miệng. Mọi thứ thấm vào máu đến mức chẳng cần giấy tờ mà vẫn sòng phẳng đến từng hạt lúa.

Làm sao đám trẻ thuộc được tỷ giá đó khi không có sách vở?

Học qua 'thực chiến' chứ đâu! Trẻ con ngày xưa lăn lộn ngoài đồng từ bé, tai nghe mắt thấy cách cha mẹ 'đổi công' mỗi ngày.

Nó giống như cách bạn học 'meme' trên mạng, chẳng ai dạy nhưng xem nhiều là tự ngấm. Những câu hò hay tiếng mắng vốn lúc nghỉ giải lao chính là những bản 'tutorial' trực quan nhất.

Cứ thế, tỷ giá lao động ăn sâu vào tiềm thức. Đến khi trưởng thành, chúng đã thuộc lòng 'luật chơi' của làng như một bản năng sinh tồn mà chẳng cần trang giáo khoa nào.