Tục 'chơi họ' và những 'vụ gọi vốn' cộng đồng thời xưa

Đừng tưởng "gọi vốn cộng đồng" là phát minh của mấy startup Silicon Valley. Từ hàng trăm năm trước, ông bà mình đã chơi "họ", "hụi" hay "biêu" — một kiểu ngân hàng phi tập trung chạy bằng... uy tín hàng xóm.

Cứ tưởng tượng mười người góp tiền, mỗi tháng một người được "hốt" cả mớ để mua trâu, dựng nhà hay cưới vợ. Không cần giấy tờ lằng nhằng, chỉ cần cái mặt bạn đủ tin cậy để cả làng không sợ bạn "bùng" giữa chừng.

Đây là cuộc chơi tài chính đầy kịch tính: lãi suất do mọi người tự đấu giá, ai cần tiền gấp thì trả lãi cao hơn. Một hệ thống vận hành mượt mà cho đến khi "chủ họ" quyết định biến mất cùng số tiền của cả hội.

Ủa, rồi ai cần tiền trước thì làm sao để giành được suất đó?

Nó giống như một cuộc đấu giá kín. Mỗi kỳ, ai muốn lấy tiền sẽ ghi mức lãi mình chấp nhận trả vào một mẩu giấy rồi nộp cho chủ họ.

Ai trả lãi cao nhất thì được hốt cả mớ tiền về. Đây là kèo đôi bên cùng có lợi: người cần tiền gấp thì có vốn ngay, còn người chưa cần thì cứ ngồi yên thu tiền lãi từ mấy ông hốt trước.

Càng về cuối, người hốt sau cùng sẽ là người "ăn đậm" nhất vì họ nhận được tiền gốc cộng thêm đống lãi tích lũy. Đúng chất "kiên nhẫn là vàng" luôn!

Khoan, lỡ có đứa hốt tiền xong rồi "bay màu" luôn thì tính sao?

Đây chính là cú "plot twist" kinh điển mang tên "giật họ". Khi một thành viên bỗng dưng "bốc hơi" sau khi đã cầm một đống tiền trong tay, cả hội sẽ rơi vào trạng thái đứng ngồi không yên vì mất trắng khoản tích lũy.

Lúc này, vai trò của "chủ họ" cực kỳ quan trọng. Họ không chỉ là người thu tiền mà còn là "bảo hiểm sống". Thường thì chủ họ phải đứng ra đền bù hoặc gánh vác phần thiếu hụt để đảm bảo những người đóng sau vẫn có tiền mang về, nếu không muốn bị cả làng kiện cáo.

Nhưng cái giá đắt nhất không phải là tiền, mà là sự tẩy chay của cộng đồng. Thời xưa, mất uy tín ở làng quê là coi như xong đời, không ai thèm nhìn mặt, thậm chí cả dòng họ bị bêu rếu. Đó là hệ thống "chấm điểm tín dụng" bằng miệng gắt nhất mọi thời đại.

Nhưng nếu bị tẩy chay thì mình dọn sang làng khác sống là xong mà?

Thời đó không có chuyện "xách balo lên và đi" đâu. Bạn gắn chặt với dòng họ và làng xóm. Bỏ làng đi là tự cắt đứt mọi nguồn sống và sự bảo hộ của cộng đồng.

Đến nơi khác, bạn chỉ là "dân ngụ cư" — tầng lớp thấp nhất, không ruộng đất, không tiếng nói. Con cái cũng bị khinh rẻ, không có cơ hội học hành hay tiến thân.

Hơn nữa, tiếng xấu quỵt nợ lan rất nhanh. Một kẻ trốn nợ sẽ bị coi thường ở bất cứ đâu, khiến việc làm lại cuộc đời là điều gần như bất khả thi.

Cái danh 'dân ngụ cư' đó thực sự đáng sợ đến mức nào?

Dân ngụ cư giống như người vào group chat mà chỉ được xem chứ không được "rep". Bạn không có ruộng công, phải đi cày thuê với giá "chát", quanh năm chỉ đủ ăn qua ngày.

Ra đình làng, bạn mặc định ngồi mâm dưới. Những việc nặng như đi phu, canh gác đều đổ lên đầu bạn, nhưng quyền biểu quyết việc làng là con số không.

Phải mất 3 đời mới được "xóa mác" ngụ cư. "Giật họ" rồi bỏ xứ thực chất là tự đẩy mình vào kiếp "công dân hạng bét" không lối thoát.