Thân phận 'nô tỳ' và những 'hợp đồng bán mình' xưa

Đừng tưởng "bán mình" chỉ là chuyện văn chương của Thúy Kiều. Ở xã hội xưa, đây là một giao dịch kinh tế sòng phẳng nhưng đầy nghiệt ngã, nơi món hàng được đem lên bàn cân chính là... bản thân bạn.

Chỉ cần một tờ "văn tự đoạn mãi" và vài quan tiền, một người tự do có thể biến thành nô tỳ vĩnh viễn. Lý do thường cực kỳ thực tế: nợ thuế, đói kém, hoặc không có tiền mai táng cha mẹ.

Luật pháp thời Lê hay Nguyễn thậm chí còn quy định giá "niêm yết" cho từng độ tuổi. Nó giống như một bản hợp đồng lao động không có ngày hết hạn, nơi quyền làm người bị xóa sổ chỉ bằng một dấu vân tay thấm mực đỏ.

Ủa, vậy một người 'ngon lành' thời đó giá bao nhiêu tiền?

Rẻ đến mức giật mình luôn! Theo luật thời Lê, một người đàn ông khỏe mạnh có giá khoảng 20 đến 30 quan tiền. Nghe thì to, nhưng thực tế giá trị đó chỉ tương đương với vài con trâu béo thời bấy giờ.

Nếu là người già hoặc trẻ con thì giá còn 'sale sập sàn' hơn nữa, chỉ vài quan. Đau lòng ở chỗ, mạng người được định giá công khai như một món hàng điện máy, cũ thì giảm giá, hỏng thì bỏ.

Số tiền bán mình đó đôi khi chỉ vừa đủ để gia đình họ đóng nốt tô thuế hoặc mua một cỗ quan tài cho cha mẹ. Một lần điểm chỉ là đổi cả đời lấy vài con gia súc.

Lỡ sau này bỗng có tiền, họ có được quyền tự chuộc thân không?

Khó lắm bạn ơi! Nếu đã ký vào tờ "văn tự đoạn mãi" thì coi như "game over". Chữ "đoạn" ở đây nghĩa là bán đứt, cắt đứt hoàn toàn sợi dây liên hệ với thân phận người tự do.

Lúc này, bạn đã là "vật sở hữu". Việc được chuộc hay không phụ thuộc hoàn toàn vào sự ban ơn của chủ. Nếu gặp chủ hắc ám, dù bạn có đủ tiền họ cũng chẳng thèm thả "món hàng" đang dùng tốt.

Chỉ có loại hợp đồng "điển" (giống như cầm cố) thì mới có cửa quay xe. Nhưng thực tế là: đã nghèo đến mức phải bán mình thì lấy đâu ra cơ hội "khởi nghiệp" để mà tích góp tiền chuộc lại đời mình?

Rốt cuộc đám trẻ sinh ra trong nhà chủ có thoát được kiếp nô tỳ không?

Đúng là "cha truyền con nối" nhưng phiên bản ác mộng. Theo luật xưa, con của nô tỳ sinh ra mặc định cũng là nô tỳ của chủ, gọi là "nô tỳ con dòng". Bạn không chỉ bán mình, mà vô tình bán luôn cả tương lai của con cháu.

Chủ nhà chẳng cần tốn một xu "order" thêm mà vẫn có nhân sự mới. Đứa trẻ vừa lọt lòng đã có sẵn một "chiếc xích" vô hình trên cổ, lớn lên trong cảnh làm việc không lương để trả nợ cho cái hợp đồng mà cha mẹ nó đã ký từ đời tám hoánh nào rồi.

Nhưng nếu chủ nhà bỗng 'phải lòng' rồi cưới nô tỳ thì sao?

Có cửa sáng đấy! Theo luật thời Lê, nếu chủ nhà lấy nô tỳ làm thiếp và có con, thì người đó sẽ được nâng cấp lên thân phận tự do. Đứa con sinh ra cũng không phải chịu kiếp nô lệ truyền đời nữa.

Đây giống như một cú 'quay xe' nhờ quan hệ huyết thống. Tuy nhiên, đừng quá mơ mộng về phim ngôn tình. Thực tế, họ vẫn bị coi là hạng 'vợ lẽ con thêm' và thường bị vợ cả chèn ép cực kỳ đáng sợ.

Dù thoát xiềng xích, định kiến xã hội lúc đó vẫn là một bức tường vô hình cực kỳ dày.