Nghi lễ 'hầu đồng' và những màn 'cosplay' thần linh cực cháy thời xưa

Hầu đồng thực chất là sàn diễn "cosplay" tâm linh đỉnh cao, nơi một người có thể biến hình thành hàng chục vị thần thánh chỉ trong một buổi lễ. Đây là bữa tiệc thị giác với lụa là rực rỡ và những điệu múa cực cháy trên nền nhạc Chầu văn dồn dập.

Thay vì chỉ cầu khấn, người hầu đồng "nhập vai" hoàn toàn. Họ thay đổi từ thần thái, cách đi đứng đến sở thích để tái hiện tính cách riêng biệt của từng vị Thánh, từ vị tướng oai phong đến nàng công chúa kiêu sa.

Cách "biến hình" này biến những nhân vật lịch sử khô khan thành những thực thể sống động, tạo nên một không gian văn hóa vừa uy nghi vừa đậm chất nghệ thuật trình diễn.

Khoan, làm sao họ biết được 'gu' và tính cách riêng của từng vị thần?

Không có sách giáo khoa nào dạy đâu, tất cả bí kíp nằm ở lời hát Chầu văn và sự quan sát "truyền đời" đấy. Mỗi vị Thánh đều có một bản hồ sơ năng lực cực kỳ chi tiết được lưu truyền qua hàng thế kỷ.

Chẳng hạn, khi nhạc nổi lên kể về một vị tướng, người hầu đồng phải thể hiện sự uy nghiêm, dứt khoát. Nhưng nếu là một "Cô Bé" vùng cao, họ sẽ lập tức biến thành một thiếu nữ nhí nhảnh, hay hờn dỗi và thích ăn quà bánh.

Nó giống như việc bạn xem hàng nghìn clip để "copy" thần thái idol vậy. Họ phải học từ cách cầm quạt, múa kiếm đến cả cái liếc mắt sao cho đúng chất của vị thần đó nhất.

Thế lời hát Chầu văn đó từ đâu ra mà 'quyền lực' dữ vậy?

Nó giống như một bản 'Wikipedia bằng nhạc' được bồi đắp qua hàng trăm năm vậy. Phần lớn lời hát là các bài thơ kể về chiến công, quê quán và cả... sở thích cá nhân của các vị Thánh.

Nguồn gốc thì cực kỳ đa dạng: có bài do các danh sĩ soạn ra, có bài lại là sáng tạo của nghệ nhân dân gian. Họ gom nhặt những mẩu chuyện lịch sử rồi 'mix' lại trên nền nhạc cụ dân tộc cực cháy.

Vì thế, Chầu văn đóng vai trò là 'kim chỉ nam'. Chỉ cần nghe lời hát là người hầu đồng biết ngay mình đang 'nhập vai' ai để điều chỉnh thần thái cho chuẩn chỉnh nhất.

Ủa, vậy lỡ cung văn hát sai lời thì người hầu đồng có bị "lag" không?

"Lag" là cái chắc! Nếu nhạc công hát sai vị Thánh, buổi lễ sẽ cực kỳ "sượng trân" vì thần thái và lời ca chệch nhịp. Họ giống như một cặp bài trùng "kẻ tung người hứng" vậy.

Hãy tưởng tượng bạn đang "quẩy" EDM mà DJ bỗng chuyển sang nhạc thiền. Người hầu đồng dựa vào nhịp phách để thăng hoa, nhạc sai là "mất kết nối" và tụt hứng ngay.

Nghệ nhân phải cực kỳ tỉnh táo để "đưa đẩy" nhạc khớp với từng động tác. Đây là màn phối hợp live không kịch bản, đòi hỏi sự ăn ý đỉnh cao hơn cả các nhóm nhạc K-pop.

Vậy không có kịch bản thì họ ra hiệu cho nhau kiểu gì để khớp?

Không cần bộ đàm đâu, họ "phím" nhau bằng ánh mắt và ám hiệu hình thể. Người hầu đồng chính là "đạo diễn" tại chỗ, chỉ cần một cái nháy mắt hay cách giơ tay là ban nhạc biết phải chuyển bài ngay.

Chẳng hạn, khi vị Thánh chuẩn bị múa kiếm nhanh hơn, cung văn sẽ nhìn vào đó để "tăng tốc" nhịp trống, tạo không khí dồn dập đúng lúc.

Nó giống như một buổi trình diễn Jazz, mọi thứ đều "ngẫu hứng có kiểm soát". Cả hai phải cực kỳ nhạy bén để đọc ý đồ của nhau qua từng nhịp phách.