Nghề 'vạn chài' và những 'cư dân' không hộ khẩu thời xưa

Hãy tưởng tượng cả đời bạn chỉ sống trên một chiếc thuyền, ăn ngủ và cưới hỏi đều diễn ra trên mặt nước. Đó chính là cuộc sống của dân "vạn chài" thời xưa – những người "vô hình" trong sổ sách làng xã vì họ chẳng sở hữu lấy một tấc đất cắm dùi.

Vì không có "hộ khẩu" trên cạn, họ tạo ra những ngôi làng di động. Họ trôi dạt theo con nước và mùa cá, biến mặt nước thành quê hương và mạn thuyền thành ranh giới nhà mình.

Với triều đình, nhóm cư dân này cực kỳ khó quản lý. Họ giống như những "digital nomad" phiên bản cổ đại, tự do nhưng cũng đầy bấp bênh vì bị coi là dân ngoại lai ngay trên chính vùng đất mình sinh sống.

Ủa, không có tên trong sổ thì họ có phải đóng thuế không?

Đừng đùa, "ông can" thời xưa không dễ bỏ qua vậy đâu! Dù không có đất, nhưng triều đình vẫn tóm họ bằng cách gom vào các "Vạn" hoặc "Phường" – một dạng tổ chức quản lý riêng cho dân sông nước.

Thay vì đóng thuế bằng lúa gạo như dân cày, họ nộp "thuế sản vật". Cứ đánh được bao nhiêu cá ngon, tôm quý hay đặc sản dưới nước là phải trích ra nộp cho quan.

Thậm chí, họ còn phải đóng "thuế thân" bằng tiền mặt. Coi như đây là phí "thuê mặt nước" để được yên ổn làm ăn và không bị xua đuổi như dân lậu.

Khoan, nộp thuế bằng cá tôm thì quan lại làm sao mà ăn cho hết được?

Đúng là một bụng cá thì quan cũng chịu chết! Thực tế, họ không chỉ nộp cá tươi. Những "đặc sản" này thường được chế biến thành đồ khô, mắm hoặc hải sản quý có thể bảo quản lâu để gửi về kinh đô tiến vua.

Nó giống như triều đình "order" đặc sản vùng miền để đãi tiệc hoặc ban thưởng. Đây là cách nhà nước thu lợi từ nguồn tài nguyên mà dân cày ruộng không bao giờ có.

Với cá thường, quan sẽ đem bán lấy tiền nộp ngân khố. Dân vạn chài lúc này đóng vai trò như những "nhà cung cấp" nguyên liệu trực tiếp cho bộ máy chính quyền thời đó.

Cung cấp đồ xịn cho vua thế này chắc họ giàu lắm nhỉ?

Nhầm to rồi bạn ơi! "Tiến vua" nghe thì oai nhưng thực chất là nghĩa vụ bắt buộc, không phải là một thương vụ mua bán sòng phẳng để làm giàu đâu. Với triều đình, đó là khoản thuế họ mặc định phải thu, còn với dân vạn chài, đó là áp lực đè nặng lên vai.

Những món như cá Anh Vũ hay nước mắm thượng hạng được coi là "sản vật trời ban". Dân vạn chài phải dâng nộp miễn phí để đổi lấy quyền được tiếp tục đánh bắt trên sông. Nó giống như việc bạn phải nộp những món đồ xịn nhất mình có chỉ để được phép... đi làm tiếp vào ngày mai vậy.

Thay vì tích lũy tiền bạc, họ chỉ tích lũy thêm nỗi lo. Nếu năm nào mất mùa, không tìm đủ đặc sản để nộp, cả làng vạn chài có thể bị phạt gậy hoặc bị xua đuổi, mất luôn kế sinh nhai duy nhất trên mặt nước.

Bị đuổi khỏi mặt nước thì họ biết đi đâu khi không có đất?

Đó thực sự là một "án tử" về mặt xã hội đấy! Khi bị xua đuổi, họ trở thành dân lưu tán – những người lang thang không nơi nương tựa. Vì không có tên trong sổ bộ làng xã nào trên cạn, họ chẳng khác gì những bóng ma, không được pháp luật bảo vệ.

Họ thường phải dạt vào những vùng đầm lầy xa xôi hoặc làm thuê những việc nặng nhọc, rẻ mạt nhất ở các bến bãi để sống qua ngày. Mất đi chiếc thuyền và bến sông quen thuộc, họ mất luôn cả "cần câu cơm" lẫn cộng đồng duy nhất chấp nhận mình.

Nó giống như việc bạn bị "ban" vĩnh viễn khỏi server duy nhất mình đang chơi mà không có cách nào tạo tài khoản mới. Cuộc đời họ từ đó chỉ còn là những chuỗi ngày trốn chui trốn lủi để tồn tại.