Múa rối nước và kỹ xảo 'CGI bằng cơm' thời xưa

Múa rối nước thực chất là "CGI bằng cơm" đời đầu với hệ thống kỹ xảo cơ khí cực gắt ẩn dưới mặt nước đục ngầu. Thay vì dùng phần mềm, các cụ nhà mình dùng sào, dây và ròng rọc để "render" chuyển động ngay tại chỗ.

Mặt nước đóng vai trò như một lớp filter hoàn hảo, vừa che giấu bộ máy cồng kềnh, vừa tận dụng lực đẩy để những con rối gỗ nặng trịch lướt đi mượt mà.

Từ rồng phun lửa đến cảnh đánh cá, tất cả đều vận hành bằng vật lý thủy lực và sức người, tạo nên những màn trình diễn "thực tế ảo" ngay giữa ao làng mà không cần đến một pixel nào.

Ủa, vậy mấy nghệ nhân phải ngâm mình dưới nước suốt buổi diễn luôn hả?

Đúng rồi, các nghệ nhân chính là những "người nhái" đời đầu đấy. Họ phải đứng ngâm mình trong nước ngang hông suốt cả buổi diễn đằng sau tấm mành tre của buồng trò để điều khiển những con rối nặng trịch.

Thử tưởng tượng diễn vào mùa đông miền Bắc, nước lạnh như đá mà vẫn phải đứng hàng giờ. Để không bị đông cứng, các cụ nhà mình có bí kíp là uống nước mắm cốt hoặc nước gừng đặc để làm nóng cơ thể từ bên trong trước khi xuống nước.

Đây không chỉ là nghệ thuật mà còn là một bài kiểm tra thể lực cực gắt. Vừa phải chịu lạnh, vừa phải vận hành bộ máy cơ khí cồng kềnh, đúng chất kỹ xảo chạy bằng cơm và mồ hôi thật sự.

Khoan, đứng sau mành tre kín mít thì sao thấy đường mà điều khiển rối?

Thực ra cái mành tre đó giống như một tấm kính một chiều. Nghệ nhân ở trong tối nhìn ra ngoài sáng qua các khe hở li ti thì rất rõ, nhưng khán giả ở ngoài nhìn vào chỉ thấy một màu tối mờ.

Ngoài việc "nhìn trộm" qua khe, họ còn phải thuộc lòng nhịp trống chèo. Mỗi tiếng trống, tiếng nhị là một "tín hiệu" để họ biết con rối đang ở đâu, cần múa may lúc nào mà không cần nhìn trực diện.

Nó giống như việc bạn chơi game mà không cần nhìn bàn phím vậy, tất cả là sự phối hợp giữa thị giác "he hé" và cảm giác đôi tay đã luyện tập hàng nghìn lần.

Lỡ ông đánh trống cao hứng đánh sai nhịp thì rối 'gãy' luôn hả?

Đúng là "sai một ly đi một dặm" luôn! Trong múa rối, ông đánh trống và người điều khiển rối phải là "cặp bài trùng" đúng nghĩa, hiểu nhau đến mức chỉ cần nghe tiếng gõ là biết đối phương định "múa" bài gì.

Nếu trống đánh sai, nghệ nhân phải "lướt" theo cực nhanh để chữa cháy ngay lập tức. Nhưng thường thì họ đã tập với nhau cả đời, nhịp trống đã ngấm vào máu như một bản năng. Trống không chỉ là nhạc, nó là "hệ điều hành" điều khiển toàn bộ sân khấu.

Nếu thực sự có sự cố "lag" nặng, họ sẽ dùng những ám hiệu riêng hoặc biến tấu động tác rối thành một trò tấu hài ngẫu hứng. Khán giả đôi khi còn tưởng đó là kịch bản xịn chứ chẳng đùa đâu!

Làm sao họ 'phím' nhau được khi tiếng trống đang đập đùng đùng?

Không có chuyện hét toáng lên đâu, vì như thế là "lộ bài" ngay. Họ dùng các "câu tẩy" - hệ thống tiếng lóng riêng - lồng ghép cực khéo vào lời thoại hoặc tiếng hát của dàn nhạc.

Chẳng hạn, một câu hát chèo tưởng như kể chuyện lại là lệnh ngầm để nghệ nhân dưới nước biết đường kéo dây. Hoặc chỉ cần một cái lắc đầu của con rối cũng đủ để ông đánh trống hiểu ý mà đổi nhịp.

Nó giống như việc bạn dùng "mật mã" riêng để call team vậy. Một sự phối hợp ngầm ăn ý khiến khán giả cứ ngỡ mọi thứ vẫn đang diễn ra đúng kịch bản mượt mà.