Hát xẩm và những bản tin drama vỉa hè thời xưa

Hát Xẩm thực chất là "kênh tin tức" chạy bằng cơm của dân Hà Thành xưa. Thay vì lướt feed, người ta tụ tập ở ga tàu để nghe các nghệ nhân "rap" về đủ thứ drama từ đánh ghen đến scandal quan trường.

Cứ có vụ gì hot là các cụ phổ nhạc ngay. Đây là cách thông tin vỉa hè lan truyền nhanh nhất thời chưa có internet, biến chuyện đời thường thành giai điệu bắt tai để thu hút đám đông.

Có thể coi Xẩm là tổ nghề của báo chí lá cải, đánh đúng vào nhu cầu "hóng biến" bất tận của con người.

Ủa, vậy mấy ông nghệ nhân này lấy tin ở đâu mà nhanh thế?

Các cụ không ngồi chờ drama tự tìm đến đâu, mà thực sự là những "camera chạy bằng cơm" len lỏi khắp mọi ngóc ngách. Điểm đóng quân của họ luôn là những "cái rốn" thông tin như quán nước chè, cổng chợ hay bến tàu.

Đôi khi, chính người dân cũng chủ động "leak" tin cho nghệ nhân để nhờ họ "bóc phốt" kẻ xấu thông qua tiếng đàn. Chỉ cần một mẩu tin sốt dẻo, các cụ sẽ "xào nấu" thành lời ca vần điệu ngay tại chỗ để bắt kịp xu hướng.

Nghề này đòi hỏi kỹ năng hóng hớt chuyên nghiệp và bộ nhớ siêu phàm. Thời đó làm gì có Google hay ghi âm, mọi drama đều phải được lưu trữ bằng "ổ cứng" trong đầu nghệ nhân trước khi xuất bản thành bài hát.

Công khai 'bóc phốt' thế này, lỡ bị 'tác động vật lý' thì sao?

Thực ra, các cụ có "tấm khiên" cực tín: đa số nghệ nhân Xẩm là người khiếm thị. Thời đó, động tay vào người mù bị coi là cực kỳ thất đức và xui xẻo, nên chẳng mấy ai dám "va" vào các cụ đâu.

Hơn nữa, các cụ là bậc thầy "diss track" bằng ẩn dụ. Họ dùng cách ví von thâm thúy khiến kẻ xấu cay tím mặt nhưng không có bằng chứng rõ ràng để bắt bẻ hay đòi bắt giam.

Khán giả chính là "vệ sĩ" xịn nhất. Khi nghệ nhân nói đúng nỗi lòng dân tình, đám đông ở chợ sẽ đứng ra bảo vệ họ. Đụng vào "loa phóng thanh" của cộng đồng là tự chuốc lấy sự tẩy chay ngay.

Ví dụ thử một câu 'diss' kiểu các cụ xem thâm cỡ nào?

Thay vì chỉ thẳng mặt "Ông A ăn hối lộ", các cụ sẽ hát về một con chuột cống to béo đang gặm nhấm hũ gạo. Ai nghe cũng hiểu đang nói về ai, nhưng đố quan nào dám tự nhận mình là... chuột để mà đi kiện.

Hoặc các cụ mượn chuyện "đời xưa" để chửi khéo chuyện "đời nay". Lời ca vừa vần điệu, vừa sắc lẹm, khiến đối tượng bị "bóc" chỉ biết ngậm bồ hòn làm ngọt vì càng phản ứng thì càng dễ bị coi là tự nhận mình xấu.

Đó là đỉnh cao của nghệ thuật cà khịa. Người nghe hả hê vì được nói hộ nỗi lòng, còn kẻ bị chửi thì tức nổ mắt mà vẫn phải im lặng vì ngôn từ quá lắt léo và đầy tính ẩn dụ.

Thâm thúy thế thì người dân bình thường nghe xong có "nhảy số" kịp không?

Dân mình ngày xưa "nhảy số" cực nhanh chứ không hề chậm đâu. Những hình ảnh như con chuột cống, con cáo hay các tích truyện dân gian vốn là "vốn liếng" văn hóa nằm lòng của mọi tầng lớp, từ bà bán rau đến anh phu xe.

Thêm nữa, nghệ nhân Xẩm có biệt tài "diễn" bằng giọng điệu. Chỉ cần một cái nhấn nhá, một nụ cười khẩy hay tiếng đàn nhị réo rắt đúng lúc là khán giả biết ngay đoạn đó đang "khịa" ai rồi.

Nó giống như việc bạn nghe một bài rap diss mà không cần đọc lyric vẫn thấy "cuốn" vì thái độ của rapper quá rõ ràng. Xẩm chính là sự kết hợp giữa văn chương dân gian và kỹ năng trình diễn đường phố thượng thừa.