Cuốn gia phả và hệ thống "profile" cực uy tín của các dòng họ xưa

Gia phả thực chất là một chiếc "profile LinkedIn" phiên bản cổ trang, nơi lưu trữ mọi chỉ số uy tín của cả một dòng tộc qua hàng trăm năm. Đây là hệ thống "social credit" cực gắt: một người đỗ đạt là cả họ được "buff" fame, nhưng chỉ cần một cá nhân dính phốt, cả dòng họ có thể bị "bay màu" khỏi giới tinh hoa ngay lập tức.

Cuốn sổ này ghi lại từ chức tước đến diện tích đất đai, biến nó thành tấm thẻ căn cước quyền lực nhất thời đó. Muốn biết ai đó có đủ "uy tín" để kết thông gia hay không, các cụ chỉ cần check nhẹ gia phả là thấy hết lịch sử "nhảy số" của tổ tiên đối phương.

Khoan, lỡ có người lén sửa gia phả để 'phake' profile thì sao?

Muốn 'hack' gia phả thời đó còn khó hơn hack Facebook bây giờ nhiều. Không phải cứ cầm bút gạch đi viết lại là xong, vì dòng họ luôn có một 'Admin' tối cao là Tộc trưởng giữ bản gốc, còn các chi nhánh nhỏ lại giữ bản sao để đối chiếu chéo với nhau.

Nếu định 'nhận vơ' tổ tiên để đi lừa cưới thì xác định là bị 'check var' đến tận cùng. Chỉ cần một ông chú họ xa lên tiếng thắc mắc là lộ tẩy ngay. Tội làm giả gia phả bị coi là đại nghịch bất đạo, nhẹ thì bị gạch tên khỏi họ, nặng thì bị cả làng tẩy chay, coi như mất luôn 'quốc tịch' xã hội thời đó.

Bị gạch tên khỏi họ rồi thì người đó sẽ đi đâu về đâu?

Đúng rồi, đó là một kiểu "phong sát" triệt để nhất thời xưa. Khi bị gạch tên, bạn chính thức trở thành kẻ "vô gia cư" về mặt pháp lý. Không còn sự bảo hộ của dòng tộc, bạn mất luôn quyền thừa kế, không được đi thi, và chẳng ai thèm kết thông gia với một kẻ bị chính họ hàng ruồng bỏ.

Phần lớn những người này phải dạt đi nơi khác làm "dân ngụ cư" – một dạng cư dân hạng hai, chuyên làm những việc nặng nhọc và bị dân làng bản địa coi thường. Thậm chí khi qua đời, họ cũng không được chôn cất ở nghĩa trang chung, coi như bị "out" khỏi hệ thống tâm linh của tổ tiên luôn.

Chẳng lẽ dân ngụ cư cứ phải làm "công dân hạng hai" mãi mãi sao?

Đúng là "kiếp nạn" thật sự, vì hành trình thoát mác ngụ cư còn gian nan hơn cả việc săn vé concert. Quy tắc chung là bạn phải "cắm cọc" tại làng đó ít nhất ba đời. Đến đời cháu nội, nếu gia đình ăn ở biết điều và đóng đủ sưu thuế, làng mới bắt đầu xem xét cho "nhập tịch".

Cách nhanh nhất để "vượt rào" chính là học thật giỏi. Chỉ cần bạn đỗ đạt làm quan, cả làng sẽ lập tức "quay xe", trải thảm đỏ mời bạn vào danh sách dân chính hiệu để lấy tiếng thơm cho xã.

Nếu không có tiền cũng chẳng có chữ, bạn xác định làm "fresher" vĩnh viễn. Không được chia ruộng, không được ngồi mâm trên, và luôn là người đầu tiên bị điều đi làm những việc nặng nhọc nhất làng.

Không có ruộng thì lấy gì đóng thuế để mà mong được 'nhập tịch'?

Đúng là nghịch lý 'vòng lặp vô tận' luôn. Không có ruộng công để cày, dân ngụ cư phải làm đủ mọi nghề tự do để sinh tồn, từ làm thuê cuốc mướn đến gánh nước, quét dọn. Họ chính là lực lượng 'freelancer' đời đầu, chuyên thầu những việc nặng nhọc mà dân chính hiệu chê không làm.

Dù không có đất, họ vẫn phải đóng 'thuế thân' – một loại phí tồn tại chỉ để được phép cư trú hợp pháp. Hãy tưởng tượng bạn phải trả phí thành viên cực cao cho một câu lạc bộ mà bạn chẳng bao giờ được sử dụng hồ bơi hay phòng gym, chỉ để hy vọng đời cháu mình được... vào cửa.

Tiền thuế này được chắt bóp từ mồ hôi nước mắt, đôi khi là đi vay nặng lãi để nộp đúng hạn. Vì chỉ cần chậm một nhịp, 'hồ sơ' của gia đình sẽ bị điểm xấu và đồng hồ đếm ngược 3 đời sẽ phải quay lại vạch xuất phát ngay lập tức.