Cái chạn bát và chiếc 'tủ lạnh' của người Việt xưa

Trước khi có tủ lạnh Inverter, ông bà mình đã sở hữu một "thiết bị" bảo quản thực phẩm cực kỳ thông minh: cái chạn bát. Nó không dùng điện mà dùng gió trời, với thiết kế nan tre hoặc lưới sắt giúp không khí lưu thông liên tục, giữ thức ăn không bị "đổ mồ hôi" hay ôi thiu trong cái nóng ẩm đặc trưng của Việt Nam.

Điểm ăn tiền nhất chính là bốn bát nước kê dưới chân chạn—một hệ thống "hào nước" chống kiến và gián cực kỳ hiệu quả. Chỉ bằng vài món đồ mộc mạc, người xưa đã giải quyết gọn nhẹ bài toán bảo quản mà chẳng tốn một số điện nào, biến cái chạn thành trung tâm quyền lực nhất trong căn bếp Việt xưa.

Ủa, cái chạn chỉ để cất đồ ăn thôi mà sao lại gọi là 'quyền lực'?

Không hề quá đâu! Thời đó, nhìn vào cái chạn là biết ngay "gia thế" của chủ nhà. Nó giống như một chiếc profile cá nhân, show ra toàn bộ sự sung túc và khéo léo của gia đình qua những gì được bày biện bên trong.

Tầng trên cùng luôn dành cho những món "VIP" như hũ mỡ, bát thịt kho hay mắm quý. Nhà nào chạn lúc nào cũng đầy ắp đồ ăn thì đích thị là đại gia trong xóm, khiến ai nhìn vào cũng phải thèm thuồng.

Chính vì quá quan trọng nên mới có từ "chạn vương". Ai mà "chui" được vào cái chạn đầy đồ ăn của nhà giàu là coi như đổi đời, ấm no cả đời, chẳng bao giờ phải lo cái bụng đói nữa!

Mà khách đến chơi sao lại 'soi' được cái chạn nằm tận trong bếp?

Nhà xưa không có "vùng cấm" như căn hộ bây giờ đâu. Bếp thường thông với sân hoặc nằm ngay cạnh lối đi, nên hàng xóm sang mượn con dao, hòn than là "quét" mắt một vòng là biết ngay nhà bạn hôm nay ăn gì.

Chưa kể, "soi" chạn còn qua khứu giác nữa. Chỉ cần mùi mỡ lợn rán thơm nức mũi bay ra từ gian bếp là cả xóm biết ngay nhà này vừa "trúng mánh" hoặc mới mổ lợn, uy tín tăng vọt mà không cần đăng story.

Khi khách được mời cơm, cái chạn chính là "sân khấu". Nhìn chủ nhà mở chạn lấy ra hũ mỡ màng, bát thịt kho tàu bóng bẩy thay vì chỉ có đĩa rau luộc chấm muối, đó chính là cú "flex" đẳng cấp nhất thời bấy giờ.

Rốt cuộc hũ mỡ lợn có gì ghê gớm mà lại thành thước đo giàu nghèo?

Đừng coi thường nhé, hũ mỡ lợn thời đó chính là "vàng lỏng" của cả gia đình đấy! Thời chưa có dầu ăn đóng chai, muốn có mỡ thì nhà bạn phải có tiền mua thịt ba chỉ hoặc mỡ lá về rán. Một hũ mỡ trắng phau, đông đặc chính là "chứng chỉ" cho thấy gia đình bạn đang cực kỳ dư dả.

Nó còn là "vũ khí" tối thượng để nâng cấp mọi món ăn. Chỉ cần một thìa mỡ thơm phức trộn với cơm nóng và ít nước mắm thôi là đủ để đánh bại mọi món sơn hào hải vị. Nhà nào mà chạn bát thiếu hũ mỡ thì coi như mất đi cái "vibe" sung túc ngay lập tức.

Rán xong lấy mỡ rồi, phần tóp mỡ chắc là bỏ đi nhỉ?

Bỏ là bỏ thế nào! Tóp mỡ chính là "topping" quốc dân, món ăn vặt xa xỉ nhất của tụi con nít thời đó. Những miếng vàng ươm, giòn rụm, còn sót lại chút thịt nạc dai dai chính là phần thưởng quý giá nhất sau mỗi lần mẹ rán mỡ.

Thay vì vứt đi, người ta đem rim mắm đường hoặc thả vào bát canh rau. Nó tạo ra một cú nổ về hương vị và độ béo ngậy, biến những món đạm bạc nhất cũng trở nên "cuốn" lạ thường mà không loại dầu ăn nào làm được.

Thậm chí, tóp mỡ còn được cất kỹ để dành như báu vật. Mỗi lần được mẹ gắp cho vài miếng trộn cơm là cảm giác như đang sở hữu cả một gia tài, nhai đến đâu là thấy "đã" đời đến đó.