Việc thu phí tham quan tại các làng cổ

Hãy coi việc thu phí làng cổ như cái "quỹ vệ sinh" khi xóm mình bỗng dưng đón cả nghìn khách lạ mỗi ngày. Di sản không phải bảo tàng đóng kín, mà là nơi bà con vẫn đang ăn ở, sinh hoạt trong những nếp nhà gỗ rất dễ xuống cấp theo thời gian.

Nếu khách cứ vào xem miễn phí, người dân vừa mất sự riêng tư, vừa phải tự bỏ tiền túi sửa nhà theo đúng kiểu cổ xưa đắt đỏ để giữ cái vẻ hoài cổ chiều lòng khách. Tấm vé chính là cách để du khách cùng gánh vác chi phí bảo tồn với chủ nhà.

Câu chuyện ở đây là sự sòng phẳng, để những người đang sống trong di sản không cảm thấy mình chỉ là "vật trưng bày" không công cho thiên hạ.

Khoan, vậy tiền vé đó chia lại cho dân làng như thế nào?

Thường thì không phải cứ thu 10 đồng là chia đều cho mỗi nhà 1 đồng đâu. Tiền vé được xẻ ra nhiều phần: một phần để dọn rác, quét vôi ve ngõ xóm, phần khác để hỗ trợ những nhà cổ tiêu biểu đang trực tiếp đón khách.

Nó giống như việc cả xóm cùng tổ chức đám cưới vậy. Nhà nào cho mượn sân bãi, nhà nào trực tiếp bưng bê phục vụ thì được bồi dưỡng nhiều hơn, còn lại thì đắp vào quỹ chung để sửa sang đường sá cho cả làng cùng hưởng.

Quan trọng là phải có sự giám sát của chính bà con. Chứ nếu tiền cứ chảy hết vào túi ban quản lý mà ngõ vẫn bẩn, nhà vẫn dột thì dân họ đình công ngay, lúc đó di sản cũng thành hoang phế.

Nhưng làm sao dân biết tiền có bị 'bốc hơi' hay không?

Thì cũng giống như đi chợ hộ, phải có bảng kê khai dán đầu ngõ. Hàng tháng, ban quản lý phải công khai thu bao nhiêu, chi vào việc gì, nhà nào được nhận hỗ trợ bao nhiêu để cả làng cùng soi.

Dân nhìn cái ngõ bẩn mà báo cáo chi cả đống tiền vệ sinh là họ "ý kiến" ngay. Thường thì đại diện các dòng họ sẽ trực tiếp giám sát để đảm bảo không ai "ăn bớt" quỹ chung.

Nếu thấy mập mờ, bà con có quyền "đình công" bằng cách đóng cửa không đón khách. Khi đó, ban quản lý buộc phải minh bạch để giữ lấy "nồi cơm chung" của cả làng.

Vậy nếu có nhà muốn đóng, nhà lại muốn mở thì tính sao?

Đúng là "mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh". Thường thì làng cổ vận hành dựa trên hương ước – tức là những luật lệ ngầm mà cả họ hàng, làng xóm đã cam kết với nhau để cùng giữ gìn bộ mặt chung của cả vùng.

Nếu một vài nhà "xé rào" mở cửa chui trong khi cả làng đang đình công, họ sẽ đối mặt với áp lực cực lớn từ cộng đồng. Ở làng, bị xóm giềng lời ra tiếng vào hay dòng họ khiển trách còn đáng sợ hơn việc hụt mất vài đồng tiền vé.

Chính cái sợi dây liên kết dòng họ chặt chẽ đó buộc mọi người phải nhìn về một hướng. Khi cả làng cùng đồng thanh "nghỉ chơi", ban quản lý mới thực sự lo mất "nồi cơm" mà phải chịu minh bạch hóa mọi thứ.

Ủa, cái 'hương ước' đó có thực quyền gì mà ai cũng phải sợ vậy?

Nó không phải luật nhà nước, mà giống như bản "cam kết chung" của cả xóm. Hãy tưởng tượng nó là nội quy chung cư nhưng phiên bản tình làng nghĩa xóm nặng đô hơn nhiều.

Quyền lực của nó nằm ở sự "tẩy chay". Ở làng, nếu bị cả họ quay lưng, không ai đi dự đám cưới hay phụ đám ma thì coi như "xong đời". Cái giá của việc bị cô lập thường đắt hơn nhiều so với tiền bạc.

Nó còn là "lá chắn" bảo vệ dân. Khi ban quản lý làm sai, dân lôi lệ làng ra đối trọng. Sức mạnh tập thể này khiến người ngoài không thể dễ dàng bắt nạt hay chia rẽ bà con.