Việc điều tiết ngân sách giữa các tỉnh giàu và tỉnh nghèo

Hãy tưởng tượng nước mình như một gia đình đông con. Mấy ông anh lớn như Sài Gòn, Hà Nội làm ra tiền giỏi nhưng không được "ăn mảnh" hết. Các ông phải trích phần lớn thu nhập nộp về "quỹ chung" để lo cho các em ở vùng sâu, vùng xa còn khó khăn.

Cơ chế này là điều tiết ngân sách. Tiền thuế từ các khu công nghiệp hay cao ốc chọc trời ở phố thị sẽ biến thành con đường, ngôi trường ở tận Hà Giang hay Đắk Nông.

Nghe thì có vẻ thiệt cho "nhà giàu", nhưng nếu các em cứ nghèo mãi, giao thương tắc nghẽn thì cả nhà cũng chẳng thể phất lên bền vững được.

Ủa, nộp hết thế thì mấy ông lớn lấy gì để đầu tư tiếp?

Không phải nộp sạch đâu, các tỉnh vẫn giữ lại một phần gọi là tỷ lệ điều tiết. Như TP.HCM được giữ lại 21% tiền thuế để tự nâng cấp hạ tầng.

Con số này giúp các "đầu tàu" luôn đủ xăng. Nếu bắt nộp hết, hạ tầng xuống cấp thì năm sau lấy đâu ra nguồn thu mà đóng góp?

Giống như đi làm, bạn vẫn phải giữ lại tiền xăng xe, ăn sáng thì mới có sức cày cuốc lâu dài được.

Mà ai là người đứng ra chốt xem mỗi ông được giữ lại bao nhiêu vậy?

Cái này không phải mấy ông tỉnh tự chốt đâu, mà do Quốc hội gật đầu dựa trên tính toán của Chính phủ cho mỗi giai đoạn 5 năm. Họ phải ngồi lại "cân đo đong đếm" xem ông anh cả cần bao nhiêu để bảo trì máy móc, còn các em cần bao nhiêu để không bị đói.

Con số này không cố định mãi đâu. Nếu thấy "đầu tàu" đuối sức quá, người ta lại điều chỉnh tăng lên một chút để kích thích tăng trưởng. Ngược lại, khi hạ tầng đã tạm ổn, phần đóng góp có thể tăng lên để lo cho các vùng khó khăn hơn.

Vậy họ dựa trên tiêu chí nào để tính toán cho công bằng?

Không phải cứ thích là bốc số đâu, có hẳn một "công thức" chi tiết đấy. Người ta nhìn vào dân số, diện tích, rồi cả tỷ lệ hộ nghèo của từng nơi để tính ra cái gọi là định mức chi.

Giống như trong xóm mình chia quà từ thiện vậy. Nhà nào đông con, hoàn cảnh khó khăn hơn thì ưu tiên thêm hộp sữa, cái bánh. Còn nhà khá giả thì nhường phần đó để cả xóm cùng bớt hộ nghèo, đường xá sạch đẹp hơn.

Mọi con số đều phải minh bạch và được các đại biểu tranh luận nảy lửa ở Quốc hội. Phải có bằng chứng thuyết phục thì mới "chốt sổ" được, chứ không thể tính theo kiểu cảm tính hay yêu ghét đâu.

Công thức có sẵn rồi, sao còn phải ra Quốc hội cãi nhau cho mệt?

Nhìn thì tưởng là toán học khô khan, nhưng thực ra là cuộc chiến của những con số. Công thức chỉ là cái khung thôi, còn "trọng số" cho từng tiêu chí mới là thứ gây đau đầu.

Ông miền núi thì bảo: "Đường tôi dốc, xây tốn gấp ba lần đồng bằng, phải ưu tiên tôi!". Ông thành phố lại cãi: "Dân tôi đông nghẹt, rác thải ngập đầu, không chi thêm là vỡ trận!". Ai cũng có cái lý cực kỳ thuyết phục của mình.

Thế nên các đại biểu phải "so găng" để bảo vệ quyền lợi cho dân tỉnh mình. Cuối cùng, Quốc hội đóng vai trò trọng tài, chốt một con số hài hòa nhất để không ai bị bỏ lại phía sau mà "đầu tàu" cũng không bị đứt xích.