Vì sao tụi mình hay 'siêng đột xuất' dọn nhà khi đang có deadline?

Tự dưng thấy cái gầm giường bám bụi hay đống quần áo chưa gấp trở nên "quyến rũ" lạ kỳ ngay lúc deadline dí sát nút. Đây không phải là bạn chăm chỉ đột xuất đâu, mà là một chiêu trò tâm lý mang tên "trì hoãn tích cực".

Khi đối mặt với một việc khó nhằn và đầy áp lực, não bộ sẽ rơi vào trạng thái hoảng loạn nhẹ. Để trốn tránh cảm giác tội lỗi khi ngồi không, nó "lừa" bạn làm những việc vặt vãnh nhưng có kết quả ngay lập tức như quét nhà hay sắp xếp lại kệ sách.

Việc này tạo ra một lớp vỏ bọc an toàn và cảm giác giả tạo rằng mình vẫn đang làm việc có ích, giúp xoa dịu cơn lo âu trong khi bài luận quan trọng vẫn chưa viết được chữ nào.

Ủa, sao cái cảm giác "có ích" giả tạo đó lại dễ dàng đánh lừa được mình?

Tất cả là tại Dopamine – "hormone hạnh phúc" phiên bản ăn liền. Khi bạn dọn xong cái bàn, não bắn ra một tia dopamine nhỏ, tạo cảm giác thỏa mãn tức thì. Nó giống như việc chọn ăn kẹo thay vì chờ nấu một bữa cơm thịnh soạn.

Ngược lại, deadline là một "ngọn núi" cao vời vợi, phần thưởng thì ở tít xa. Não bộ vốn dĩ rất "ngắn hạn", nó ưu tiên những việc tốn ít sức mà có quà ngay để xoa dịu áp lực hiện tại.

Thế là bạn rơi vào bẫy "thành tựu ảo". Bạn thấy mình bận rộn, nhưng thực chất chỉ đang "nhậu" dopamine rẻ tiền để trốn tránh thực tại mà thôi.

Vậy có cách nào lừa ngược lại để não chịu làm deadline không?

Có chứ, chiêu này gọi là "chia nhỏ miếng bánh". Nếu não thích dopamine ăn liền, hãy biến cái deadline khổng lồ thành một chuỗi những việc tí hon, dễ ợt như việc quét nhà vậy.

Thay vì đặt mục tiêu "viết xong báo cáo", hãy lừa nó rằng "mình chỉ mở máy tính và gõ cái tiêu đề thôi". Khi xong việc nhỏ đó, não vẫn sẽ bắn ra một tí dopamine, giúp bạn có đà để làm tiếp việc thứ hai.

Đây là cách bạn "hack" hệ thống phần thưởng của chính mình: biến những bước đầu tiên trở nên quá dễ dàng đến mức não không còn thấy sợ hãi mà muốn trốn chạy nữa.

Khoan, lỡ mình chỉ làm xong cái tiêu đề rồi... đi ngủ tiếp thì sao?

Chuyện này xảy ra suốt! Nhưng thực tế, cái khó nhất là vượt qua sức ì để bắt đầu. Một khi bạn đã gõ xong cái tiêu đề, bộ não sẽ tự động chuyển từ trạng thái "đang trốn tránh" sang trạng thái "đang xử lý".

Đây là hiệu ứng Zeigarnik: não chúng ta cực kỳ khó chịu với những thứ dở dang. Một cái tiêu đề nằm chơ vơ sẽ tạo ra một "áp lực nhẹ" thúc giục bạn viết thêm câu tiếp theo để lấp đầy khoảng trống và hoàn thành nốt những gì đã bày ra.

Giống như việc đẩy một chiếc xe chết máy, lúc đầu mệt nhất nhưng khi xe đã lăn bánh thì việc giữ nó chạy tiếp lại dễ hơn nhiều. Bạn sẽ khó mà đi ngủ yên được vì cái tiêu đề đó cứ "ám" lấy tâm trí bạn đấy!

Nếu não ghét dở dang, sao mình vẫn hay bỏ dở đống việc giữa chừng?

Đúng là não ghét dở dang, nhưng nó cũng cực kỳ sợ... khổ. Khi một việc quá khó hoặc quá chán, cảm giác "ngại" sẽ lấn át sự khó chịu của hiệu ứng Zeigarnik. Lúc đó, não thà chịu đựng một chút bứt rứt còn hơn là phải tiếp tục "tra tấn" bản thân.

Ngoài ra, chúng ta thường bị "đứt xích" giữa chừng vì những thứ gây xao nhãng hấp dẫn hơn. Một thông báo mạng xã hội mới tinh sẽ tạo ra một vòng lặp "dở dang" mới, lôi kéo sự chú ý của bạn đi chỗ khác ngay lập tức.

Kết quả là bạn có một đống việc dang dở, và thay vì thấy áp lực để hoàn thành, bạn lại thấy bị quá tải. Khi có quá nhiều thứ dở dang cùng lúc, não sẽ bị "chập mạch" và chọn cách buông xuôi luôn cho rảnh nợ.