Tuyến đường sắt Hejaz và sự sụp đổ của Ottoman
Tuyến đường sắt Hejaz vốn là một canh bạc địa chính trị của Đế quốc Ottoman nhằm siết chặt quyền kiểm soát từ Istanbul đến tận vùng thánh địa Medina. Thay vì dùng lạc đà mất hàng tháng, Sultan Abdul Hamid II muốn dùng thép và hơi nước để điều quân thần tốc, biến nó thành xương sống hậu cần cho cả vùng Trung Đông.
Nhưng trong chiến tranh, một tuyến đường cố định lại là một mục tiêu quá lộ liễu. Những cuộc tập kích của quân nổi dậy Ả Rập đã biến niềm tự hào này thành một cái bẫy tiêu tốn tài lực. Khi xương sống bị chặt đứt từng đoạn, khả năng duy trì sự hiện diện quân sự của Ottoman sụp đổ theo từng mét đường ray bị phá hủy.
Việc dàn quân dọc 1.300 km đường ray là một thảm họa chiến thuật. Ottoman sẽ phải rải mỏng lực lượng, biến mỗi chốt gác thành một mục tiêu cô lập, dễ dàng bị tiêu diệt bởi các nhóm du kích cơ động.
Quân nổi dậy chỉ cần vài phút đặt thuốc nổ rồi biến mất vào sa mạc. Ngược lại, Ottoman mất hàng tuần để điều động kỹ sư và vật tư đi sửa chữa dưới hỏa lực bắn tỉa.
Đây là cái bẫy của "phòng thủ tĩnh". Khi bạn cố bảo vệ mọi điểm, bạn thực tế không bảo vệ được điểm nào cả, chỉ tổ làm tiêu hao sinh lực và tài chính của chính mình.
Đó là dấu ấn của T.E. Lawrence, một sĩ quan Anh với tư duy chiến tranh bất đối xứng bậc thầy. Ông dạy quân Ả Rập biến đường sắt thành một "vết thương hở" để hút máu Đế quốc Ottoman thay vì phá hủy nó hoàn toàn.
Chiến thuật này rất tinh vi: chỉ giật mìn đủ để làm hỏng đầu máy hoặc vài đoạn ray. Điều này buộc Ottoman phải duy trì một bộ máy hậu cần tốn kém chỉ để sửa chữa những hư hại nhỏ nhưng liên tục.
Lawrence đã biến niềm tự hào của Sultan thành một gánh nặng nợ nần. Khi đối phương mải mê vá víu, họ kiệt quệ dần về tài chính và ý chí, dẫn đến sự sụp đổ dây chuyền.
Lawrence không chỉ là lính, ông là một nhà nhân chủng học am hiểu tâm lý bộ lạc. Ông biết các chiến binh Ả Rập quý trọng sự linh hoạt và sinh mạng của thành viên trong bộ tộc hơn là việc tử vì đạo trong những trận giáp lá cà đẫm máu với trọng pháo Ottoman.
Thay vì ép họ đánh theo kiểu chính quy, Lawrence biến các cuộc tập kích đường sắt thành những chuyến "đi săn" công nghệ. Ông thuyết phục họ rằng phá hủy một đầu máy xe lửa có giá trị chiến lược tương đương với việc tiêu diệt cả một tiểu đoàn, nhưng rủi ro lại thấp hơn nhiều.
Sự kết hợp giữa vàng của Anh và lời hứa về một quốc gia độc lập đã tạo ra động lực thực dụng. Lawrence đã khéo léo nâng tầm lối đánh du kích truyền thống của sa mạc thành một công cụ chính trị sắc bén để hạ gục một đế chế già nua mà không cần những cuộc đối đầu trực diện.
Không hề. Đó là một "vở kịch" ngoại giao tàn nhẫn. Trong khi Lawrence vận động các bộ lạc, London và Paris đã bí mật ký Hiệp ước Sykes-Picot, vạch ra một bản đồ Trung Đông mới theo lợi ích của thực dân.
Lời hứa độc lập bị thay thế bằng chế độ ủy trị. Những đường biên giới thẳng tắp được vẽ trên giấy mà không hề tính đến thực tế văn hóa hay bộ lạc, gieo mầm cho những xung đột kéo dài hàng thế kỷ tại khu vực này.
