Hành lang Wakhan và bài toán vùng đệm địa chính trị
Nhìn vào bản đồ Afghanistan, bạn sẽ thấy một dải đất hẹp dài loằng ngoằng vươn ra chạm tới Trung Quốc. Đó là hành lang Wakhan, một sản phẩm thuần túy của tư duy chiến lược đỉnh cao từ thế kỷ 19, được tạo ra không phải để kết nối mà là để chia cắt.
Thực chất, đây là một vùng đệm nhân tạo do đế quốc Anh và Nga vạch ra để đảm bảo hai gã khổng lồ này không bao giờ phải chạm mặt trực tiếp. Nó giống như một cái hành lang hẹp và hiểm trở nằm giữa hai căn hộ của hai hàng xóm đang gườm ghè nhau, nơi địa hình khắc nghiệt trở thành bức tường bảo vệ hòa bình.
Trong bàn cờ địa chính trị, đôi khi người ta không cần chiếm thêm đất, mà chỉ cần một khoảng trống đủ khó đi để đối thủ không thể bước qua. Wakhan chính là cái khe cửa bị khóa chặt bằng núi non và băng giá như thế.
Đúng vậy, đây là đỉnh cao của sự áp đặt địa chính trị. Hai đế quốc này chơi một trò gọi là "The Great Game" (Ván cờ lớn). Thay vì đổ máu vô ích ở vùng núi cao, họ cử các nhà thám hiểm đi đo đạc, rồi ngồi vào bàn đàm phán để kẻ vạch.
Họ lấy thước kẻ ra và tạo ra một "ngón tay" đất dài ngoằng, cố tình đẩy nó chạm vào biên giới Trung Quốc. Mục đích duy nhất là để lãnh thổ của Ấn Độ thuộc Anh và Trung Á thuộc Nga không bao giờ có một điểm chung nào trên bản đồ.
Cư dân bản địa ở đó hoàn toàn bị gạt ra ngoài lề. Đối với các cường quốc, Wakhan chỉ là một con số trên giấy tờ, một cái hàng rào vật lý để ngăn chặn những hiểu lầm quân sự có thể dẫn đến chiến tranh toàn diện.
Họ bỗng chốc trở thành những "tù nhân" của địa lý. Các bộ tộc du mục như người Kyrgyz hay người Wakhi vốn quen di chuyển tự do theo mùa cỏ, nay đột ngột bị chặn đứng bởi những cột mốc biên giới vô hình nhưng đầy súng ống.
Việc "kẻ vạch" này xé toạc các mối quan hệ dòng họ và giao thương nghìn năm. Một gia đình có thể thức dậy và thấy mình thuộc về hai quốc gia khác nhau, với những luật lệ và nghĩa vụ quân sự hoàn toàn xa lạ áp đặt lên đầu.
Vì là vùng đệm hẻo lánh, họ bị các chính phủ bỏ mặc. Họ phải tự sinh tồn giữa những đỉnh núi cao 4.000 mét, duy trì một lối sống gần như đóng băng từ thế kỷ 19 chỉ để làm "vật hy sinh" cho sự an toàn của các cường quốc.
Trong tư duy chiến lược, địa hình hiểm trở không có nghĩa là an toàn. Nếu thiếu kiểm soát, Wakhan sẽ trở thành "vùng xám" cho các hoạt động phi pháp hoặc xâm nhập quân sự bí mật.
Các trạm gác cao 4.000 mét đóng vai trò như những "cảm biến" địa chính trị. Nhiệm vụ của họ là đảm bảo không lực lượng nào có thể dùng hành lang này tạo ra sự bất ngờ chiến lược.
Dù chi phí hậu cần cực lớn, việc hiện diện quân sự là bắt buộc để khẳng định chủ quyền và ngăn chặn sự bất ổn tràn qua biên giới.
Đây là một cơn ác mộng hậu cần. Ở độ cao mà trực thăng cũng khó bay, những 'xe tải bốn chân' như lừa hay bò Tây Tạng là phương tiện vận chuyển chủ lực qua vách đá.
Thứ quý nhất không phải đạn dược mà là nhiên liệu sưởi ấm. Giữa cái lạnh âm hàng chục độ, giữ cho binh sĩ sống sót tốn kém hơn nhiều so với việc trang bị vũ khí.
Mọi nhu yếu phẩm đều đắt đỏ gấp bội. Nhưng các nước vẫn chấp nhận chi trả để duy trì 'con mắt' chiến lược, đảm bảo chủ quyền tại vùng biên viễn này.
