Kênh đào Panama và chiến lược hải quân hai đại dương
Trước năm 1914, hải quân Mỹ đối mặt với một cơn ác mộng hậu cần: muốn chuyển quân từ bờ Đông sang bờ Tây, tàu chiến phải đi vòng qua tận mũi Horn của Nam Mỹ. Quãng đường 13.000 dặm đó đủ để một cuộc chiến kết thúc trước khi viện binh kịp tới.
Kênh đào Panama ra đời như một "phím tắt" địa chính trị, cho phép Mỹ vận hành một lực lượng cơ động có mặt ở cả hai đại dương cùng lúc. Nó không chỉ là công trình xây dựng, mà là xương sống của chiến lược hải quân hiện đại.
Việc kiểm soát được nút thắt này giúp Mỹ nhân đôi sức mạnh mà không cần gấp đôi số lượng tàu, biến họ thành một đế quốc hàng hải có khả năng phản ứng nhanh trên toàn cầu.
Ban đầu, dải đất này thuộc về Colombia. Khi đàm phán thuê đất thất bại, Mỹ không chọn cách đánh chiếm trực diện mà dùng một vũ khí tinh vi hơn: hỗ trợ phe ly khai tại Panama nổi dậy đòi độc lập.
Tổng thống Theodore Roosevelt đã gửi tàu chiến đến ngăn chặn quân đội Colombia dập tắt cuộc nổi dậy. Kết quả là Panama giành độc lập thần tốc và ký ngay hiệp ước nhượng quyền kiểm soát vĩnh viễn khu vực kênh đào cho Mỹ để trả ơn.
Đây là đòn ngoại giao pháo hạm kinh điển. Mỹ không chỉ xây kênh mà còn tạo ra một quốc gia mới để đảm bảo quyền lợi chiến lược của mình tại nút thắt này.
Đúng là chữ "vĩnh viễn" trong hiệp ước 1903 rất khắc nghiệt, biến vùng kênh đào thành một thực thể gần như bang thứ 51 của Mỹ ngay giữa lòng Panama. Tuy nhiên, địa chính trị là cuộc chơi của sự thích nghi, không phải sự cố chấp.
Đến thập niên 1970, làn sóng bài Mỹ tại Mỹ Latinh dâng cao khiến việc duy trì quyền kiểm soát trực tiếp trở thành gánh nặng ngoại giao. Mỹ hiểu rằng họ cần một đối tác ổn định hơn là một vùng đất chiếm đóng gây hấn.
Năm 1977, hiệp ước Torrijos-Carter được ký kết, thiết lập lộ trình rút quân dần dần. Phải đến đúng thời khắc chuyển giao thiên niên kỷ, ngày 31/12/1999, Panama mới thực sự thu hồi trọn vẹn chủ quyền đối với con kênh huyết mạch này.
Mỹ không bao giờ rời đi mà không để lại một "van an toàn". Dù trao trả quyền quản lý, họ vẫn buộc Panama ký kèm một Hiệp ước về sự trung lập vĩnh viễn của con kênh.
Điều khoản này cho phép Mỹ có quyền đơn phương sử dụng vũ lực để bảo vệ kênh đào nếu nó bị đóng cửa hoặc sự lưu thông bị đe dọa. Nói cách khác, Panama giữ chìa khóa, nhưng Mỹ giữ khẩu súng đứng ngay sau cánh cửa.
Đây là một nước đi địa chính trị cao tay: Mỹ trút bỏ được cái mác "kẻ chiếm đóng" gây hấn nhưng vẫn duy trì được quyền can thiệp quân sự tối cao để bảo vệ lợi ích cốt lõi của mình.
Có chứ, và họ thực hiện điều đó rất quyết liệt. Năm 1989, Mỹ phát động chiến dịch "Just Cause", huy động hơn 20.000 quân đổ bộ vào Panama để lật đổ nhà độc tài Manuel Noriega.
Lý do cốt yếu được Washington đưa ra là bảo vệ sự an toàn cho kênh đào trước sự thù địch của chính quyền sở tại. Đây là minh chứng thực tế cho việc Mỹ sẵn sàng chuyển từ răn đe pháp lý sang can thiệp vũ lực trực tiếp.
Dù hiện nay Panama đã tự chủ, nhưng sự kiện này vẫn là lời nhắc nhở đanh thép: Mỹ sẽ không đứng yên nếu "nút thắt" địa chính trị này bị đe dọa hoặc bị đóng cửa.
