Chuyện lấn chiếm vỉa hè và bài toán không gian chung

Vỉa hè vốn là "phòng khách" chung của cả thành phố, nhưng thực tế nó lại thường bị đối xử như một cái kho chứa đồ vô chủ. Một gánh bún riêu, vài cái ghế nhựa, hay cái biển quảng cáo lấn ra một chút—ai cũng nghĩ "mình mượn tạm một mẩu chắc không sao đâu".

Nhưng khi hàng trăm cái "tạm" đó cộng lại, không gian chung bỗng chốc bốc hơi, đẩy người đi bộ xuống lòng đường đối mặt với xe cộ. Đây là bài toán kinh điển về lợi ích: khi mỗi cá nhân đều cố tối đa hóa phần của mình trên mảnh đất chung, thì cuối cùng, chẳng ai còn không gian để thở nữa.

Ủa, nếu ai cũng 'mượn tạm' như vậy thì sao không chia phần cho rồi?

Nghe thì công bằng, nhưng đó là cái bẫy. Hãy tưởng tượng cái ngõ chung, nếu nhà nào cũng đặt chậu cây để 'xác nhận chủ quyền' phần trước cửa, thì ngõ sẽ thành một mê cung cụt ngủn, chẳng ai đi lại được.

Vỉa hè quý nhất ở sự 'thông suốt'. Nếu chia nhỏ cho từng hộ, nó không còn là đường đi mà thành dãy ki-ốt. Lúc đó, người đi bộ bị gạt ra rìa, mất hẳn quyền lợi cơ bản nhất.

Khi không gian chung bị 'tẻ' ra từng mảnh, cái lợi cá nhân thì nhỏ mà cái thiệt cho xã hội lại cực lớn. Giống như ai cũng muốn giành miếng bánh to, cuối cùng chẳng còn cái đĩa nào để đựng bánh nữa.

Nhưng dẹp hết thì mấy gánh hàng rong biết sống sao bây giờ?

Đúng là ngặt nghèo thật, nhưng mình cần tách bạch giữa việc "kiếm sống" và "biến của chung thành của riêng". Vỉa hè giống như hành lang chung cư, nếu ai cũng mang bếp ra nấu rồi bày bàn ghế cố định, thì lối đi chung coi như bị "khai tử".

Giải pháp là quản lý theo giờ thay vì chia phần vĩnh viễn. Anh có thể mượn một góc vào giờ nhất định, nhưng không được "đóng đinh" biến nó thành cái sổ đỏ thứ hai để ngăn cản quyền đi lại của người khác.

Vỉa hè thoáng thì khách mới dễ dừng chân. Chứ vỉa hè mà kẹt cứng như nêm, người ta chỉ muốn phóng xe vèo qua cho nhanh chứ chẳng ai buồn ghé vào mua bán gì nữa đâu.

Chia giờ kiểu đó thì làm sao quản cho xuể, rồi ai được ngồi chỗ ngon?

Thực ra không cần ai cầm đồng hồ đứng canh đâu. Mình cứ kẻ vạch rõ ràng, chia ô như bãi đỗ xe. Ai muốn ngồi giờ vàng thì đăng ký và đóng một khoản phí sử dụng cho phường.

Tiền đó dùng để dọn vệ sinh cho chính khu đó. Còn "chỗ ngon" thì cứ công khai luân phiên. Khi có luật rõ ràng, hàng xóm nhìn nhau mà làm, chẳng ai dám lấn vạch vì sợ bị thu hồi quyền kinh doanh.

Nó giống như cái thẻ thành viên, vi phạm là mất quyền lợi. Lúc đó, tự khắc người bán phải giữ gìn cái "nồi cơm" chung để cùng nhau tồn tại bền vững thôi.

Lỡ đến giờ mà họ cứ lì ra không chịu dọn thì tính sao?

Thì lúc đó "luật chơi" sẽ lên tiếng. Giống như đá bóng sân cỏ nhân tạo, hết giờ là đội sau vào "nhắc khéo" ngay. Sức ép từ người chờ lượt tiếp theo chính là bộ máy quản lý hiệu quả nhất.

Nếu vẫn lì lợm, họ sẽ bị tước "thẻ thành viên" và cấm kinh doanh có thời hạn. Mất "nồi cơm" là sợ ngay, chẳng ai dại gì đánh đổi nguồn sống lâu dài lấy vài tiếng đồng hồ lấn lướt.

Hàng xóm xung quanh cũng sẽ tự giám sát nhau. Một người làm bậy gây mất trật tự có thể khiến cả khu bị ảnh hưởng, nên họ phải tự bảo vệ quy tắc để cùng tồn tại.