Cách phân chia trách nhiệm trong các dòng họ

Một dòng họ vận hành y hệt một bộ máy chính quyền thu nhỏ, chứ không chỉ đơn giản là tụ tập ăn cỗ. Ông Trưởng tộc đóng vai trò như "chủ tịch", nắm giữ gia phả và điều phối chung, nhưng thực tế công việc lại được phân bổ cực kỳ chi tiết.

Trách nhiệm được chia về từng "chi", từng "nhánh" giống như cách bà con mình chia nhau dọn vệ sinh ngõ xóm. Nhánh này chuyên lo nghi lễ cúng bái, nhánh kia quản lý quỹ họ hoặc phụ trách tu sửa nhà thờ tổ. Mọi thứ vận hành trơn tru nhờ một hệ thống tôn ti trật tự nghiêm ngặt.

Cái bộ máy này chạy bằng danh dự và sự gắn kết thay vì lương bổng. Chính việc chia nhỏ trách nhiệm khiến mỗi thành viên đều thấy mình có một vị trí không thể thiếu trong việc giữ gìn gốc rễ của tổ tiên.

Ủa, lỡ ông Trưởng tộc làm sai thì ai có quyền "phế truất"?

Đừng tưởng "chủ tịch" dòng họ là thích làm gì thì làm nhé. Dù ông ấy là người đứng đầu, nhưng bên cạnh luôn có một "Hội đồng nhân dân" chính là các bậc cao niên và trưởng các chi nhánh khác.

Nếu ông Trưởng tộc sống không chuẩn mực hoặc làm tổn hại thanh danh tổ tiên, các cụ trong họ sẽ họp lại để nhắc nhở hoặc "truất quyền" điều hành. Nó giống như việc bà con lối xóm cùng đồng lòng thay tổ trưởng dân phố nếu người đó làm ăn bát nháo vậy.

Cái uy của người đứng đầu không đến từ văn bản, mà đến từ sự nể trọng. Một khi đã mất đi cái "tín", thì dù có giữ gia phả trong tay, lời nói cũng chẳng còn ai nghe theo nữa.

Vậy nếu ông ấy nhất quyết không chịu 'buông ghế' thì làm gì được?

Trong dòng tộc, vũ khí đáng sợ nhất là sự "cô lập". Nếu ông ấy cứ khư khư giữ ghế, cả họ sẽ đồng lòng coi ông ấy như người vô hình. Không ai mời đi cỗ, không ai đến hỏi ý kiến, giống như bị "hủy kết bạn" ngoài đời thực bởi chính anh em ruột thịt của mình.

Còn cuốn gia phả? Nếu hội đồng đã quyết, họ sẽ lập một cuốn mới và làm lễ công bố trước bàn thờ tổ. Lúc đó, cuốn sổ cũ trong tay ông ấy chỉ còn là xấp giấy không ai thừa nhận. Khi cái "tín" đã mất, dù có ôm chặt ghế gỗ lim cũng chẳng còn ai thèm nghe lời.

Nghe như làm giả giấy tờ ấy, tổ tiên có chứng cho không?

Không phải làm giả đâu, mà là "cập nhật" lại thực tế thôi. Trong tâm linh người Việt, tổ tiên không ngồi trong cuốn sổ, tổ tiên ngự trên bàn thờ và chứng giám cho lòng thành của con cháu. Khi cả họ đã đồng lòng quay lưng, thì cái "chứng" của tổ tiên cũng dời sang phía chính nghĩa rồi.

Cứ tưởng tượng như cả xóm mình cùng ký tên vào một bản cam kết mới để thay ông tổ trưởng dân phố hách dịch vậy. Buổi lễ dâng cuốn gia phả mới lên bàn thờ chính là lời "báo cáo" với ông bà rằng: "Từ nay chúng con không nhận người này dẫn dắt nữa".

Lúc này, cuốn sổ cũ chỉ còn là một món đồ kỷ niệm vô giá trị. Sức mạnh của dòng họ nằm ở sự đoàn kết của những người đang sống, chứ không nằm ở mấy tờ giấy cũ kỹ mà một người cố chấp đang ôm khư khư.

Nhỡ trong họ chia làm hai phe, mỗi bên một cuốn sổ thì tính sao?

Cái này dân gian gọi là "xẻ họ", giống như một công ty bị tách làm hai vì dàn lãnh đạo không nhìn chung một hướng. Lúc này, không còn là chuyện đúng sai tuyệt đối nữa mà là chuyện "ai đi với ai". Phe nào đông hơn, có các bậc cao niên uy tín hơn và giữ được cái nhà thờ tổ thì thường được coi là "nhánh chính".

Nó giống như việc chia một xóm cũ thành hai xóm mới vậy. Tổ tiên lúc này cũng "khó xử", nhưng thực tế là con cháu ở đâu thì hương khói ở đó. Cuốn sổ chỉ là công cụ, quan trọng là lòng người có còn muốn ngồi lại với nhau để lo việc chung hay không thôi.