Cách phân chia ngân sách tổ chức các lễ hội địa phương

Chia tiền làm lễ hội cũng giống như tính toán liên hoan xóm. Ngân sách thường chia hai: phần "cứng" từ nhà nước để giữ gốc văn hóa, và phần "xã hội hóa" từ đóng góp của doanh nghiệp, bà con.

Đổ hết tiền vào sân khấu mà tế lễ sơ sài thì mất gốc. Nhưng chỉ lo cúng bái mà thiếu hội hè thì khách không tới, kinh tế địa phương chẳng khá lên được.

Nghệ thuật là dùng ngân sách làm "vốn mồi", để lễ hội vừa giữ được hồn cốt, vừa tạo ra tiền bạc và công ăn việc làm cho cộng đồng.

Nhưng nếu doanh nghiệp bỏ tiền nhiều quá, họ có "thâu tóm" luôn cái lễ hội không?

Đúng là "bánh ít đi, bánh quy lại", chẳng ai cho không ai cái gì. Doanh nghiệp bỏ tiền thì họ muốn quảng bá, đó là sòng phẳng. Nhưng nếu để họ tự tung tự tác, lễ hội dễ biến thành một cái "sân khấu quảng cáo" khổng lồ, mất sạch bản sắc.

Để tránh việc này, phần ngân sách nhà nước chính là cái "uy" để giữ đúng kịch bản gốc. Anh có thể tài trợ nước uống, treo biển hiệu ở cổng, nhưng không được phép bắt ông từ đền phải mặc áo in logo hãng khi đang làm lễ.

Nghệ thuật là tạo ra "luật chơi" công bằng: Doanh nghiệp được tiếng, được khách, nhưng linh hồn của lễ hội thì dân làng và nhà nước phải nắm giữ chặt chẽ.

Ủa, rồi lỡ dân làng với chính quyền "lệch pha" nhau thì ai mới là chủ?

Giống như đám giỗ họ, các cụ rành cúng bái, còn con cháu làm cán bộ thì lo trật tự. Mỗi bên giữ một vai để cuộc vui trọn vẹn, không ai "to" hơn ai hoàn toàn.

Dân làng là người "giữ lửa" truyền thống, chính quyền đóng vai trọng tài. Nếu "lệch pha", họ phải bàn bạc vì lễ hội thiếu dân thì thành diễn kịch, thiếu phép tắc thì dễ loạn.

Bản sắc cộng đồng là cái gốc. Người quản lý khôn sẽ không ép dân làm trái phong tục, vì mất lòng dân là mất luôn cái hồn của địa phương.

Lỡ dân cứ nhất quyết giữ mấy cái hủ tục thì 'trọng tài' xử sao?

Đây là ca khó nhất, giống như khuyên ông chú trong xóm bỏ đốt pháo vì bảo 'xưa giờ vẫn thế'. Chính quyền lúc này không thể chỉ dùng mệnh lệnh mà phải ngồi lại phân tích thiệt hơn.

Giải pháp là 'gạn đục khơi trong'. Thay vì các nghi lễ bạo lực, người ta vận động dân chuyển sang dùng mô hình hoặc nghi thức tượng trưng để giữ ý nghĩa cầu may mà không gây phản cảm.

Cái tài là khiến dân tự nguyện thay đổi. Nếu ép buộc, dân sẽ làm đối phó, và cái hồn của lễ hội cũng chẳng còn thật thà nữa.

Thay bằng đồ giả như vậy thì dân có thấy mất thiêng không?

Thiêng hay không là ở cái tâm, chứ không phải ở lượng máu đổ ra. Giống như việc cúng xe mới, mình tưới chút nước lã lên bánh xe lấy hên chứ đâu cần phải đập nát cái xe mới gọi là thành tâm.

Cái khéo của người quản lý là phải giải thích được rằng thần linh cũng "tiến hóa". Thay vì sát sinh thật, mình dùng hình tượng để giữ lại phần ý nghĩa cầu an mà bỏ đi phần hình ảnh gây sợ hãi cho người khác.

Khi dân thấy lễ hội vẫn vui, vẫn cầu tài cầu lộc được mà xóm làng lại văn minh, khách khứa khen ngợi, thì tự khắc họ sẽ thấy cái thiêng kiểu mới này còn đáng quý hơn.