Bát chè thưng và dấu ấn khẩn hoang Nam Bộ

Bát chè thưng giống như một "nồi lẩu" đồ ngọt, nơi nấm mèo giòn sần sật bỗng nhiên đi lạc vào giữa đậu xanh và nước cốt dừa béo ngậy. Sự kết hợp kỳ lạ này chính là hiện thân của tinh thần khẩn hoang Nam Bộ: có gì dùng nấy, không ngại phá vỡ mọi quy tắc ẩm thực.

Những lưu dân xưa đã gom góp mọi thứ trong vườn, từ khoai lang, đậu phộng đến bột khoai, rồi nấu chung một nồi. Đây là sự giao thoa giữa kỹ thuật nấu chè người Hoa và sản vật trù phú của vùng đất mới.

Ăn chè thưng là nếm thử cái tính cách hào sảng của người miền Tây, nơi mọi nguyên liệu khác biệt đều hòa quyện êm ái trong một lòng bát.

Ủa, nấm mèo vốn nấu đồ mặn, sao lại 'đi lạc' vào bát chè vậy?

Đúng là nghe qua thì thấy "sai quá sai", vì nấm mèo thường chỉ xuất hiện trong nem rán hay giò thủ. Nhưng trong chè thưng, nó đóng vai trò là một kẻ phá bĩnh thú vị, tạo ra cái cảm giác sần sật đối lập hoàn toàn với sự mềm nhừ của đậu xanh và khoai lang.

Người xưa chọn nấm mèo vì nó vốn là sản vật tự nhiên dễ tìm trong rừng, lại có tính trung hòa. Nó không mang mùi vị nồng gắt, nên khi nấu cùng đường phèn, nó thấm đẫm vị ngọt mà vẫn giữ được độ giòn đặc trưng, giúp bát chè không bị ngán.

Đây chính là cái tài của lưu dân: biến cái tưởng chừng không liên quan thành một sự sắp đặt hoàn hảo, khiến thực khách vừa ăn vừa phải ngạc nhiên vì sự kết hợp lạ lùng này.

Khoan, cái tên 'chè thưng' nghe lạ quá, nó từ đâu mà ra?

"Thưng" thực chất là một cách đọc chệch đi của từ "thang" trong tiếng Hán, nghĩa là canh hoặc món nước. Hãy tưởng tượng nó giống như một bát "canh ngọt" bổ dưỡng hơn là một món ăn chơi thông thường.

Người Tiều gọi đây là "lục đậu thang" (canh đậu xanh). Khi du nhập vào Nam Bộ, qua cái giọng hào sảng và cách phát âm đặc trưng của người miền Tây, "thang" biến thành "thưng" nghe vừa lạ tai vừa gần gũi.

Cái tên này cũng gợi nhắc đến sự khiêm nhường. Không cầu kỳ hoa mỹ, "thưng" nghe mộc mạc như chính cách người ta gom góp mọi thứ trong vườn nhà để nấu thành một nồi chè đãi khách phương xa.

Nếu là canh đậu xanh, sao lại bỏ thêm đủ thứ đậu với khoai?

Đúng là 'lục đậu' chỉ có đậu xanh, nhưng khi về vùng sông nước, nó được biến tấu theo kiểu 'có gì dùng nấy'. Đậu xanh đóng vai trò là cái nền nhuyễn mịn, kết nối mọi nguyên liệu khác lại với nhau.

Người ta thêm đậu phộng cho bùi, khoai lang cho ngọt, bột khoai cho dai. Sự kết hợp này tạo nên một 'hợp xướng' kết cấu, thú vị và bắt miệng hơn hẳn bát canh đậu đơn thuần.

Sự 'lỉnh kỉnh' này là biểu tượng của sự dư dả. Bát chè đầy đặn thể hiện lòng hiếu khách, có bao nhiêu thứ ngon đều trút hết vào để thết đãi người phương xa.

Mà mấy sợi bột khoai dai dai đó từ đâu ra trong vườn nhà vậy?

Thực ra, chúng là "linh hồn" được chưng cất từ củ khoai mì (sắn). Thay vì để khoai tươi mau hỏng, người dân quê đã mài củ thành bột, ép thành những sợi dài hay viên tròn nhỏ rồi phơi khô để dành trong hũ.

Đây chính là "kho báu" dự trữ của những gian bếp mở. Khi có khách quý ghé chơi, chỉ cần bốc một nắm bột khô thả vào nồi, bát chè bỗng chốc trở nên sinh động và vui mắt hơn hẳn nhờ những sợi bột trong veo, dai dai.

Sự hiện diện của bột khoai chính là minh chứng cho sự khéo léo của người phụ nữ Nam Bộ: biến cái đơn sơ thành thứ trang sức lấp lánh, làm nên cái hồn "vừa ăn vừa chơi" đặc trưng của xứ sở này.