Tâm lý 'ảo tưởng sức mạnh' của những tấm chiếu mới

Mấy đứa mới nhú thường có một siêu năng lực: tự tin thái quá dựa trên con số không tròn trĩnh. Vừa đọc xong một cuốn sách hay học lỏm được vài từ chuyên môn là tưởng mình đã "out trình" cả thiên hạ, sẵn sàng đi dạy đời bất cứ ai.

Thực ra, đây là hiệu ứng Dunning-Kruger. Khi kiến thức chỉ bằng cái móng tay, bạn không có đủ thước đo để nhận ra mình đang đứng ở đáy giếng. Càng biết ít, cái tôi càng to vì bạn chẳng thấy được biển cả ngoài kia rộng lớn và phức tạp đến nhường nào.

Đừng để cái sự "ngáo quyền lực" nhất thời này đánh lừa. Tỉnh táo lại và học tiếp đi, trước khi bị thực tế vả cho một cú sang chấn vì cái tội chưa đỗ ông nghè đã đe hàng tổng. Càng giỏi thật sự, người ta càng thấy mình nhỏ bé đấy em ạ.

Ủa, vậy hóa ra càng học nhiều thì mình lại càng thấy mình ngu đi à?

Đúng rồi cưng, chào mừng em đến với "thung lũng tuyệt vọng". Khi bắt đầu thực sự đào sâu, em mới nhận ra đống kiến thức mình từng tự hào chỉ là hạt cát giữa sa mạc. Càng biết nhiều, cái "vùng tối" của sự thiếu hiểu biết càng lộ ra rõ mồn một.

Giống như việc tưởng mình biết nấu ăn vì luộc được quả trứng, cho đến khi đứng trước một bàn tiệc mười món Pháp. Thấy mình "ngu" chính là dấu hiệu duy nhất cho thấy em đang thực sự tiến bộ đấy.

Đừng có nản mà bỏ cuộc. Chỉ có mấy đứa đứng yên một chỗ mới thấy mình thông thái thôi. Học tiếp đi cho bớt ảo, đừng để cái tôi đè chết cái não!

Nghe nản vậy, rồi bao giờ em mới hết thấy mình ngu?

Chừng nào còn nạp kiến thức thì cái cảm giác "ngu" nó còn đeo bám như nợ môn vậy đó. Nhưng yên tâm, qua khỏi cái thung lũng đó, em sẽ bước vào "dốc cao của sự khai sáng". Lúc này, em bắt đầu thấy rõ sự kết nối giữa các mảng kiến thức thay vì bơi trong đống lý thuyết suông.

Thay vì thấy mình dốt toàn tập, em sẽ biết chính xác mình đang hổng ở đâu để mà lấp. Đó là sự khác biệt giữa một đứa mù đường hoàn toàn và một đứa có bản đồ nhưng đang đi bộ. Chậm nhưng chắc.

Đừng có mơ một bước lên mây. Cứ mặt dày mà học tiếp đi, đến khi nào em nhìn lại mấy đứa "ảo tưởng" và thấy buồn cười thay cho tụi nó, là em đã thoát xác rồi đấy.

Nhưng lỡ cái 'bản đồ' đó cũng là do em tự tưởng tượng ra thì sao?

Muốn biết bản đồ 'real' hay 'fake' thì cứ mang ra 'check var' với thực tế. Nếu em cầm bản đồ mà vẫn đâm đầu xuống hố hoặc không giải thích nổi một vấn đề cho đứa con nít hiểu, thì chúc mừng, em lại đang 'phông bạt' với chính mình rồi đó.

Bản đồ xịn đến từ siêu nhận thức. Nghĩa là em hiểu rõ logic vận hành phía sau chứ không phải chỉ thuộc lòng cái tên. Giống như việc em hiểu cấu tạo bộ máy xe thay vì chỉ biết vặn ga cho nó chạy vậy.

Bớt nhặt nhạnh mấy từ chuyên môn để đi lòe người khác đi. Khi nào kiến thức của em tự kết nối lại thành một hệ thống nhất quán, làm đâu thắng đó, thì lúc đó mới gọi là cầm bản đồ xịn. Còn không thì vẫn là 'tấm chiếu mới' vẽ rồng vẽ phượng thôi!

Cái 'siêu nhận thức' đó là cái gì mà nghe thần thánh thế?

Đừng thần thánh hóa nó quá. Siêu nhận thức đơn giản là em có một cái "camera hành trình" trong não, chuyên soi lại xem mình đang nghĩ gì và tại sao lại nghĩ như thế.

Thay vì cắm đầu làm như máy, em tự hỏi: "Logic này có hổng không?" hay "Mình đang học vẹt à?". Đó là cách tự "check var" bản thân trước khi để đời vả cho tỉnh người.

Không có nó, em mãi là nô lệ của cái tôi. Có nó rồi, em bớt "ngáo" vì biết rõ khi nào mình đang thông minh, khi nào sắp sửa làm chuyện dại dột.