Sự ra đời của những xưởng đá lạnh tại Sài Gòn xưa

Từng có thời, dân Sài Gòn phải chờ tàu viễn dương chở băng từ tận Mỹ về để giải khát. Cục đá khi đó quý như vàng, được bọc kỹ trong mùn cưa để không tan chảy sau 4 tháng lênh đênh trên biển.

Bước ngoặt đến vào cuối thế kỷ 19 khi các xưởng đá công nghiệp đầu tiên xuất hiện. Họ dùng máy nén khổng lồ để "nhốt" cái lạnh vào nước, biến đá viên từ món đồ xa xỉ của giới thượng lưu thành thứ giải nhiệt bình dân ngay giữa lòng xứ nhiệt đới.

Chính những xưởng đá này đã đặt nền móng cho ly cà phê sữa đá huyền thoại, biến cái nóng hầm hập của phương Nam trở nên dễ chịu và đầy phong vị hơn bao giờ hết.

Khoan, bọc mùn cưa mà đi tận 4 tháng không tan hết thiệt hả?

Nghe khó tin nhưng đó là sự thật! Mùn cưa đóng vai trò như một chiếc "áo khoác" cách nhiệt cực kỳ lợi hại, ngăn hơi nóng hầm hập bên ngoài xâm nhập vào lõi đá.

Bí quyết còn nằm ở kích thước. Người ta không chở vài viên lẻ tẻ mà đóng thành những khối băng khổng lồ nặng hàng chục tấn. Khối càng lớn thì diện tích tiếp xúc càng nhỏ, khiến tốc độ tan chảy chậm lại đáng kể.

Khi tàu cập bến Sài Gòn, dù lớp vỏ ngoài có vơi đi đôi chút, thì phần lõi bên trong vẫn cứng cáp, đủ sức mang cái lạnh từ xứ ôn đới về giải nhiệt cho vùng đất phương Nam nắng cháy.

Nhưng đá dính đầy mùn cưa vậy sao người ta dám uống?

Nhìn lớp mùn cưa thì hơi mất cảm tình, nhưng thực tế người ta không dùng "nguyên đai nguyên kiện" như thế. Khi về đến kho, băng được lột bỏ lớp áo gỗ, dội nước rửa sạch sành sanh cho đến khi trong vắt như pha lê mới bắt đầu xẻ nhỏ.

Thời kỳ đầu, đá lạnh chủ yếu dùng để ướp bên ngoài chai rượu chứ ít ai dám thả trực tiếp vào ly. Phải đến khi các xưởng đá tại chỗ xuất hiện với nguồn nước lọc kỹ càng, dân mình mới thực sự tự tin thưởng thức.

Ủa, hồi đó lấy đâu ra máy móc mà làm đá ngay tại Sài Gòn?

Không cần đợi tuyết rơi đâu, họ nhập những cỗ máy nén khí khổng lồ từ Pháp về. Bí mật nằm ở Amoniac – một loại chất có khả năng "ăn cắp" nhiệt độ từ môi trường xung quanh cực kỳ hiệu quả.

Nước lọc sạch được đổ vào các khuôn kim loại, sau đó ngâm trong một bể muối lạnh sâu. Máy nén sẽ ép khí chạy quanh bể, hút sạch cái nóng từ nước cho đến khi nó đông cứng lại thành những khối băng trong veo.

Những xưởng đá này chính là kỳ quan công nghệ thời bấy giờ, giúp người Sài Gòn chủ động "sản xuất" ra mùa đông ngay giữa lòng xứ nhiệt đới mà không cần chờ tàu viễn dương nữa.

Sao cái bể muối đó không đông lại thành một cục đá bự luôn?

Đó là nhờ "tửu lượng" của muối! Trong khi nước tinh khiết hóa đá ở 0 độ C, thì nước muối đậm đặc vẫn "tỉnh táo" ở tận âm 20 độ mà không hề đóng băng.

Nó đóng vai trò vật trung gian, ôm lấy các ống lạnh rồi áp sát vào khuôn để "rút ruột" cái nóng của nước, giúp đá đông nhanh mà bản thân nó vẫn lỏng le.

Không có bể muối này, hơi lạnh khó lòng lan tỏa đều để tạo ra những khối đá vuông vức, trong veo giải nhiệt cho Sài Gòn xưa.