Văn hóa 'stan' và sự cực đoan của các fandom trên mạng

"Stan" thực chất là phép cộng giữa stalker và fan. Nó biến việc hâm mộ thành một kiểu "tôn giáo" online, nơi idol là thánh sống còn bất cứ ai trái ý đều lập tức trở thành kẻ thù truyền kiếp.

Chúng ta sẵn sàng lao vào những cuộc "hỗn chiến" bàn phím vì bộ não bị đánh lừa bởi mối quan hệ ký sinh. Ta coi idol là người thân, nên việc xù lông bảo vệ họ thực chất là để bảo vệ cái tôi đang gắn chặt vào hào quang của người khác.

Càng cực đoan, ta càng thấy mình thuộc về một "bộ tộc" quyền lực, dù thực tế chỉ là đang đốt thời gian cho một người lạ chưa từng biết ta tồn tại.

Ủa, sao não lại 'nhận vơ' một người xa lạ làm người thân vậy?

Lỗi là do bộ não chúng ta vẫn còn dùng "hệ điều hành" từ thời tiền sử. Ngày xưa, nếu bạn thấy mặt và nghe giọng ai đó mỗi ngày, chắc chắn họ phải là người trong bộ tộc hoặc họ hàng gần.

Bây giờ, dù idol ở cách nửa vòng trái đất, nhưng việc bạn xem livestream hay nhìn ảnh họ 24/7 khiến vùng não nguyên thủy tin sái cổ rằng đây là người quen. Nó không phân biệt được giữa tương tác thật và tương tác qua màn hình.

Thế là não kích hoạt chế độ bảo vệ "người nhà" mỗi khi idol bị chỉ trích, y hệt cái cách bạn xù lông lên khi thấy đứa em mình bị bắt nạt vậy. Một sự nhầm lẫn cực kỳ tốn calo!

Khoan, vậy bộ não không thấy 'sai sai' khi chỉ nhìn qua màn hình à?

Khổ nỗi là "phần cứng" của chúng ta chưa kịp cập nhật theo công nghệ. Với bộ não, hình ảnh sắc nét và âm thanh từ smartphone chẳng khác gì thực tế. Nó bị "thao túng" bởi tần suất xuất hiện dày đặc.

Thêm nữa, idol luôn hoàn hảo, còn thực tế thì quá nhạt. Não chọn "người thân ảo" vì họ mang lại nhiều dopamine hơn hẳn. Dù lý trí biết đó chỉ là pixel, nhưng cảm xúc vẫn "đổ đứ đừ" vì cái bẫy này quá ngọt.

"Dopamine" là chất gì mà có quyền lực thao túng mình ghê vậy?

Hãy tưởng tượng dopamine là "phiếu bé ngoan" não tự thưởng khi thấy điều thú vị. Idol và mạng xã hội phát phiếu này liên tục, mạnh hơn đời thực rất nhiều.

Mỗi lần thấy tin mới, não lại "ting ting". Nó tạo vòng lặp: bạn càng tìm, não càng bơm thêm "thuốc kích thích", khiến bạn hưng phấn như trúng số.

Đời thực cần nỗ lực mới vui, còn idol chỉ cần quẹt màn hình. Não vốn lười, nên nó chọn con đường tắt đầy "đường hóa học" này thôi!

Nhưng nạp "đường" nhiều quá như vậy thì não có bị lờn thuốc không?

Có chứ, y hệt như việc ăn cay quá nhiều thì sau này phải thêm cả hũ ớt mới thấy xi nhê. Khi não bị ngập lụt dopamine, nó sẽ tự vệ bằng cách đóng bớt các "cổng tiếp nhận" lại để tránh quá tải.

Hệ quả là bạn bị "lờn thuốc". Những niềm vui bình thường bỗng trở nên nhạt nhẽo. Bạn buộc phải tìm "liều" cao hơn: lướt mạng lâu hơn, hóng drama gắt hơn mới thấy đủ "đô".

Đó là lý do sau một đêm "cày" idol miệt mài, sáng hôm sau bạn thường thấy trống rỗng và chán đời cực độ.