Mô hình pháo đài Vauban trong chiến lược phòng thủ nhà Nguyễn

Nhà Nguyễn đã thực hiện một cuộc "cách mạng hình học" khi áp dụng mô hình Vauban của Pháp. Thay vì tường vuông truyền thống, họ xây thành hình sao nhiều cánh để triệt tiêu mọi góc chết.

Cơ chế này biến thành trì thành một ma trận hỏa lực. Khi kẻ địch áp sát một mặt tường, họ sẽ bị pháo binh từ hai cánh sao bên cạnh bắn chéo qua nhau quét sạch. Đây là tư duy biến kiến trúc thành một cỗ máy chiến tranh chủ động.

Dù cực kỳ kiên cố, nhưng bi kịch là nhà Nguyễn quá tin vào những "vỏ bọc" đá này trong khi công nghệ đại bác của đối phương đã tiến hóa vượt tầm.

Đại bác phương Tây lúc đó mạnh cỡ nào mà xuyên thủng được "vỏ bọc" này?

Nhà Nguyễn xây thành để chống đạn tròn đặc - loại cầu sắt chỉ đập vào mặt tường. Nhưng người Pháp đã dùng đại bác rãnh xoắn và đạn nổ.

Đạn mới chui sâu vào đá rồi mới nổ tung từ bên trong, biến tường thành thành những mảnh văng sát thương chính binh sĩ. Pháo đài bỗng thành cái bẫy.

Chưa kể, tầm bắn pháo hạm Pháp xa hơn hẳn. Họ đứng ngoài tầm phản công, thong dong "tỉa" nát từng góc sao mà không lo bị bắn trả.

Khoan, sao mình không nâng cấp pháo để bắn xa bằng họ cho công bằng?

Nâng cấp pháo là cuộc đối đầu giữa xưởng thủ công và công nghiệp nặng. Để bắn xa, bạn cần thép đặc chủng và máy tiện để xẻ rãnh nòng pháo chính xác.

Kỹ thuật luyện kim của nhà Nguyễn lúc đó chỉ có đồng và gang. Những vật liệu này rất giòn; nếu nhồi thêm thuốc nổ để tăng tầm bắn, pháo sẽ nổ tung ngay tại chỗ, giết chết pháo thủ trước khi đạn bay đi.

Chúng ta bị kẹt trong hệ sinh thái lạc hậu. Khi đối phương dùng máy móc, việc dùng lò đúc thủ công để rượt đuổi tầm bắn là bài toán bất khả thi về hậu cần.

Vậy sao mình không bỏ tiền ra mua luôn cái "hệ sinh thái" máy móc đó về?

Mua một cái máy thì dễ, nhưng vận hành nó lại là chuyện khác. Hãy tưởng tượng bạn mua siêu xe về một nơi không có trạm xăng hay thợ sửa. Máy hơi nước và máy tiện cần than đá chuẩn và kỹ sư cơ khí, những thứ hoàn toàn trống rỗng trong nền kinh tế nông nghiệp bấy giờ.

Hơn nữa, phương Tây không bao giờ bán "bí mật cốt lõi". Họ có thể bán súng cũ nhưng sẽ không bán chiếc máy chế tạo ra súng. Việc mua lẻ tẻ vài thiết bị mà không có nền tảng công nghiệp phụ trợ chỉ là cách đốt tiền vào những món đồ trang trí đắt đỏ.

Nhưng tại sao mình không cử người sang tận nơi để học lỏm kỹ thuật?

Nhà Nguyễn có cử người đi quan sát, nhưng họ chỉ học "ngọn" (cách dùng) thay vì "gốc" (khoa học). Giới tinh hoa coi kỹ thuật là "tiểu xảo", không xứng đáng nghiên cứu như kinh điển Nho giáo.

Kiến thức cần môi trường để sống. Một vài cá nhân biết máy móc cũng vô dụng khi về nước thiếu xưởng cơ khí và thép chuẩn. Thiếu thực hành, kỹ thuật nhanh chóng trở thành lý thuyết suông.

Khi ta loay hoay với hơi nước, phương Tây đã tiến sang kỷ nguyên điện lực. Khoảng cách tri thức quá lớn khiến vài chuyến đi lẻ tẻ không thể bù đắp nổi sự tụt hậu này.