Hiện tượng tự gán nhãn bệnh tâm lý để bào chữa cho tính cách

Nhiều người đang biến bảng chẩn đoán tâm lý thành một tấm khiên chống đạn cho những thói hư tật xấu của mình. Thay vì thừa nhận bản thân thiếu kỷ luật, việc tự dán nhãn ADHD hay OCD giúp cái tôi cảm thấy an toàn và vô tội.

Cơ chế này rất đơn giản: nó biến một hành vi cần sửa đổi thành một bệnh lý không thể kiểm soát. Khi đó, bạn không còn là người có lỗi, mà là một nạn nhân đáng thương của bộ não.

Sự thật là, việc mượn thuật ngữ y khoa để bào chữa cho sự lười biếng hay thô lỗ chỉ là một cách trốn tránh trách nhiệm. Bạn đang tự tước đi cơ hội trưởng thành chỉ để được nằm yên trong vùng thoải mái của mình.

Ủa, sao đổ lỗi cho bộ não lại thấy nhẹ nhõm đến thế?

Vì nó biến "tội lỗi" thành "sự cố". Hãy tưởng tượng bạn làm hỏng máy tính: nếu do bạn nghịch dại thì bạn bị mắng, nhưng nếu do "lỗi phần mềm" thì bạn là nạn nhân. Cái nhãn bệnh lý chính là cái "lỗi phần mềm" tiện lợi đó.

Nó giúp bạn tách rời hành vi ra khỏi bản sắc cá nhân. Bạn không còn là "kẻ tồi tệ", mà chỉ là một người xui xẻo sở hữu bộ não lỗi. Sự nhẹ nhõm đó thực chất là một liều thuốc mê để bạn trốn tránh việc phải nỗ lực thay đổi.

Khoan, nếu không phải do tôi thì ai mới là người cầm lái?

Khi bạn đẩy hết trách nhiệm cho bộ não, bạn đang tự biến mình thành một hành khách ngồi ghế sau. Bạn không còn là chủ nhân của cuộc đời mình nữa, mà chỉ là một kẻ quan sát bất lực trước những "lỗi phần mềm" tự chế.

Cái giá của sự nhẹ nhõm chính là sự liệt kháng. Nếu bạn không dám nhận lỗi khi làm sai, bạn cũng sẽ chẳng có quyền năng gì để sửa chữa nó. Bạn đang tự tước quyền kiểm soát chỉ để đổi lấy một chút bình yên giả tạo.

Vậy làm cách nào để từ ghế sau nhảy lên giành lại vô lăng?

Muốn cầm lái, trước hết bạn phải ngừng coi những lời bào chữa là chân lý. Hãy thừa nhận rằng cái nhãn bệnh lý đó thực chất là một tấm bình phong cho sự lười biếng, chứ không phải một bản án chung thân.

Việc này giống như tắt chế độ lái tự động khi máy bay đang rung lắc. Bạn sẽ thấy cực kỳ bất an vì từ giờ, mọi cú va chạm đều là lỗi của bạn, nhưng đó là cái giá để được tự quyết định hướng đi.

Đừng đợi cảm xúc sẵn sàng. Hãy cứ bắt tay vào làm việc ngay cả khi bộ não đang gào thét đòi nghỉ ngơi, đó chính là khoảnh khắc bạn giật lại vô lăng thành công.

Nhưng lỡ tôi cầm lái rồi mà vẫn thất bại thì nhục lắm đúng không?

Đúng, nhục chứ. Nhưng cái nhục đó là "chi phí vận hành" của sự tự do. Khi bạn thất bại với tư cách người cầm lái, bạn có bài học thực tế để sửa đổi. Còn khi ẩn nấp sau cái nhãn bệnh lý, bạn chỉ có sự trì trệ được bọc đường.

Thà làm một tay lái hạng bét còn hơn làm một hành khách vô dụng. Ít nhất khi đâm vào tường, bạn biết chính xác mình đã sai ở đâu để bẻ lái lại vào lần tới, thay vì cứ ngồi đó than thân trách phận vì một "lỗi phần mềm" không có thật.

Nỗi sợ bị bẽ mặt thực chất chỉ là một cái bẫy khác của bộ não để kéo bạn về lại ghế sau. Đừng để nó lừa thêm lần nữa.