Hiện tượng 'phubbing' và thói quen lờ đi người đối diện để dùng điện thoại

Tưởng tượng đang ngồi cafe "chill chill" với đứa bạn, nhưng nó lại dán mắt vào màn hình như thể đang tìm kho báu trong đó. Chúc mừng, bạn vừa bị "phubbing" – một kiểu ghép từ giữa "phone" (điện thoại) và "snubbing" (thờ ơ).

Về cơ bản, não chúng ta bị nghiện những cú chạm màn hình vì chúng mang lại dopamine tức thì, nhanh hơn hẳn việc phải ngồi nghe một câu chuyện đời thực dài dòng. Chúng ta chọn cái máy thay vì con người vì nó luôn mới mẻ và không bao giờ làm ta thấy chán.

Cái sự "bơ" này thực chất là một cú tát tâm lý cực mạnh. Nó khiến người đối diện cảm thấy bị gạt ra rìa, kích hoạt vùng não đau đớn y hệt như khi bị ai đó huých vào vai hay bị từ chối công khai vậy.

Ủa, bộ dopamine từ cái máy 'ngon' hơn nói chuyện với người thật hả?

Không hẳn là ngon hơn, mà là nó... rẻ và nhanh. Nói chuyện với người thật giống như ăn một bữa cơm nhà: bạn phải chuẩn bị, phải lắng nghe, phải động não phản hồi – mệt phết chứ đùa.

Còn cái điện thoại? Nó là 'fast food' tinh thần. Mỗi cái quẹt TikTok hay một chiếc 'like' là một cú nạp dopamine tức thì mà não không cần tốn tí calo nào để xử lý hay chờ đợi.

Não chúng ta vốn lười, nó luôn ưu tiên thứ gì 'ít làm mà vẫn có ăn'. Thế nên giữa một câu chuyện đời tư dài dòng và một video mèo nhảy múa 15 giây, não bạn sẽ auto chọn con mèo thôi!

Cứ ăn 'fast food' tinh thần mãi thì não có bị 'teo' luôn không?

Không hẳn là teo não, mà là 'teo' khả năng tập trung. Khi chỉ quen tập tạ 0.5kg bằng cách lướt clip 15 giây, não sẽ 'sốc' và đòi bỏ cuộc ngay khi phải xử lý một cuốn sách hay một cuộc trò chuyện sâu sắc.

Nó giống như việc bạn quên mất cách nhai vì toàn uống sinh tố. Khả năng tư duy và sự kiên nhẫn sẽ dần biến mất, biến chúng ta thành những 'zombie' chỉ biết quẹt màn hình trong vô thức.

Nếu không tập 'cai nghiện', việc thấu hiểu cảm xúc người khác sẽ trở nên cực kỳ xa xỉ. Não không hỏng, nó chỉ đang trở nên nông cạn đến mức báo động thôi!

Khoan, việc lướt clip ngắn thì liên quan gì đến chuyện thấu hiểu cảm xúc?

Thấu hiểu là một bộ môn "slow-motion". Bạn phải soi từng cái nhíu mày, nghe từng tiếng thở dài để hiểu người ta đang nghĩ gì. Nó đòi hỏi sự kiên nhẫn cực lớn để "đọc" được một con người bằng xương bằng thịt thay vì một cái màn hình phẳng lì.

Trong khi đó, lướt clip ngắn rèn cho não thói quen: nếu cái gì không gây sốc trong 3 giây đầu, hãy "quẹt" ngay. Khi đối diện với một người đang cần tâm sự, não bạn sẽ thấy họ quá "chậm" và "nhạt" so với mấy cái trend giật giật trên mạng.

Thế là thay vì lắng nghe, bạn lại vô thức tìm nút "skip" trong đầu. Sự nông cạn khiến bạn mất đi khả năng kết nối sâu, biến những cuộc trò chuyện ngoài đời thành những màn "độc thoại" vô nghĩa vì bạn chẳng còn đủ kiên nhẫn để thấu cảm.

Nhưng vì sao não lại coi sự 'chậm' của con người là một lỗi hệ thống?

Não bạn không hỏng, nó chỉ đang bị "overclock" quá đà thôi. Trong tự nhiên, cái gì nhanh, mạnh, gây sốc thường là dấu hiệu của nguy hiểm hoặc cơ hội lớn, nên não luôn ưu tiên xử lý ngay lập tức để sinh tồn.

Mấy cái clip ngắn đã "hack" vào cơ chế này, bắt não hoạt động ở cường độ cao liên tục. Khi quay lại với một người bạn đang kể chuyện, nhịp độ đó chậm đến mức não tưởng là... chẳng có gì đang xảy ra cả.

Nó giống như việc bạn vừa bước xuống từ tàu lượn siêu tốc rồi phải đi bộ vậy. Bạn thấy đi bộ quá chậm và vô dụng, dù thực tế đó mới là cách duy nhất để bạn thực sự ngắm nhìn thế giới xung quanh.