Hiện tượng 'hate-watching' những người mình ghét trên mạng xã hội

Hate-watching là kiểu "tự hành xác" đầy sảng khoái. Bạn ghét cay ghét đắng một influencer nhưng vẫn âm thầm vào xem hôm nay họ lại nói đạo lý gì hay ăn mặc lố lăng ra sao.

Bộ não "ngây thơ" của chúng ta tiết ra dopamine khi thấy mình "thượng đẳng" hơn kẻ trên màn hình. Đó là sự thỏa mãn khi được phán xét, một liều thuốc cho cái tôi đang cần cảm giác mình đúng.

Bạn đang cúng thời gian để nuôi béo thuật toán của kẻ mình ghét, chỉ để đổi lấy vài giây hả hê ngắn ngủi. Một sự trao đổi thật "thông minh" của loài người.

Ủa, vậy việc phán xét người khác giúp gì cho sự sinh tồn của mình?

Chào mừng bạn đến với cơ chế "xếp hạng" cổ đại. Ngày xưa, khôn ngoan hơn kẻ khác giúp bạn không bị bầy đàn bỏ rơi. Bộ não coi việc thấy ai đó "tệ hại" là chiến thắng sinh học để bảo vệ vị thế của bạn.

Khi phán xét, não tự đánh dấu: "Mình ở bậc cao hơn", rồi bơm dopamine thưởng cho cái tôi. Đây là cú lừa hóa học khiến bạn thấy mình quyền lực một cách rẻ tiền mà không cần thực sự tài giỏi.

Thay vì nỗ lực để tiến bộ, ta chọn cách lười hơn: tìm kẻ thảm hại để dìm xuống. Một lối tắt để làm "kẻ chiến thắng" ngay cả khi bạn đang nằm không trên giường.

Khoan, bộ não không phân biệt được đâu là thắng thật, đâu là thắng ảo à?

Tiếc là không. Bộ não của bạn vẫn chạy hệ điều hành đồ đá, nơi một cái nhìn khinh bỉ có thể đồng nghĩa với việc bị bộ tộc bỏ rơi. Nó không phân biệt được việc săn được voi rừng với việc "dìm hàng" ai đó trên Facebook.

Với nó, dopamine là dopamine. Nó ưu tiên phần thưởng tức thì để giảm căng thẳng sinh tồn. Việc phân tích xem đó là thành tựu thật hay ảo giác quyền lực quá tốn năng lượng cho một bộ não luôn ưu tiên chế độ tiết kiệm pin.

Thay vì cày cuốc để thành công, não chọn cách "nhấn nút" phán xét để nhận thưởng ngay. Một cơ chế lỗi thời nhưng hiệu quả trong việc biến chúng ta thành những kẻ lười biếng tự mãn.

Rốt cuộc làm sao cái bộ não lười biếng này lại tạo ra được văn minh?

Đó là nhờ khả năng tưởng tượng. Não bạn lười, nhưng lại ham hố những kịch bản 'vĩ đại'. Chúng ta xây kỳ quan không phải vì siêng năng, mà vì bị mê hoặc bởi ảo tưởng về quyền lực và sự bất tử.

Chúng ta lừa bộ não bằng cách chia nhỏ việc lớn để liên tục kích hoạt hệ thống khen thưởng. Mỗi viên gạch đặt xuống là một liều dopamine nhẹ, giúp ta quên đi thực tại mệt mỏi.

Văn minh là hệ thống ép nhau làm việc thay vì chỉ nằm không phán xét. Chúng ta tiến bộ nhờ biết cách 'quản lý' sự lười biếng của chính mình.

Nhưng nếu ai cũng lười, thì lấy đâu ra người đứng ra ép?

Đó là nhờ những kẻ "lười có tư duy". Thay vì tự mình cày cuốc, họ dùng trí tưởng tượng để vẽ ra các "luật chơi" như tiền tệ hay tôn giáo, biến sự lười biếng của bản thân thành quyền lực điều khiển người khác.

Chúng ta bị lôi kéo vào hệ thống này nhờ một cú lừa tâm lý: hứa hẹn rằng nếu làm việc chăm chỉ, bạn sẽ có ngày được gia nhập hàng ngũ những kẻ... không phải làm gì cả. Một vòng lặp vô tận của sự hy vọng.

Thực chất, văn minh là một cái bẫy tinh vi nơi chúng ta chấp nhận bị ép buộc để đổi lấy cảm giác an toàn giả tạo, thay vì phải đối mặt với sự hỗn loạn của tự nhiên.