Dự án thí điểm tiền giấy Thông bảo hội sao của Hồ Quý Ly
Hồ Quý Ly thực sự là một "CEO" liều lĩnh khi thực hiện chiến dịch thu hồi toàn bộ tiền đồng để đổi lấy Thông bảo hội sao – loại tiền giấy đầu tiên của Việt Nam. Đây không phải sở thích nghệ thuật, mà là nước đi quản trị khốc liệt để gom kim loại đúc súng thần cơ chuẩn bị cho chiến tranh.
Cơ chế rất gắt: ai lén dùng tiền đồng sẽ bị tử hình. Ông muốn biến giấy thành tài sản bằng mệnh lệnh hành chính, nhưng triều đình lại chưa biết cách bảo chứng giá trị hay kiểm soát lưu thông hiệu quả.
Kết quả là một cú "sập sàn" lịch sử. Dân chúng thà giữ đồng nát còn hơn cầm tờ giấy vẽ hình cây cỏ mà không mua nổi bát cháo khi lạm phát phi mã và lòng tin chạm đáy.
Triều đình đưa ra tỷ lệ "ưu đãi" ảo: 1 quan tiền đồng đổi lấy 1 quan 2 tiền giấy. Dân tưởng "lời" 20%, nhưng thực tế đây là cú lừa vì giấy không có giá trị nội tại.
Hồ Quý Ly cưỡng chế gắt gao: ai không đổi thì tiền đồng thành sắt vụn, dùng lén thì bay đầu. Đây là chiến dịch "vét sạch" kim loại cho công nghiệp quốc phòng.
Nhưng nhà Hồ thiếu vàng bạc bảo chứng. Tờ giấy chỉ là lời hứa suông, khiến dân thà chôn tiền còn hơn giữ "rác" hành chính.
Đừng khinh thường "hệ thực vật" của nhà Hồ. Mỗi mệnh giá là một hình vẽ riêng: tờ 10 đồng vẽ rong biển, tờ 1 tiền vẽ mây, tờ 2 tiền vẽ rùa... Đây là nỗ lực phân loại tiền tệ khá bài bản để tránh nhầm lẫn.
Để chống làm giả, triều đình dùng bản khắc gỗ tinh xảo và giấy từ vỏ cây dâu. Nhưng "tường lửa" mạnh nhất chính là bộ luật hình sự: kẻ làm tiền giả sẽ bị tử hình và tịch thu toàn bộ tài sản.
Dẫu bảo mật bằng "án tử", tờ giấy ấy vẫn thất bại vì không đổi được ra gạo. Khi bụng đói, dân chẳng sợ máy chém bằng sợ cầm một xấp giấy lộn vô giá trị.
Nhà Hồ vận hành bộ máy chính quyền theo kiểu "truy quét" diện rộng. Mọi hộ dân phải tự giác nộp tiền đồng tại các trạm thu đổi trong thời hạn ấn định, nếu không muốn bị khép tội phản nghịch và đối mặt với án tử.
Để ngăn tẩu tán tài sản, triều đình tung chiêu khuyến khích tố giác: ai báo cáo người giấu tiền sẽ được thưởng chính số tiền đó. Đòn tâm lý này biến hàng xóm thành "tai mắt" của cơ quan thuế vụ, khiến dân tình luôn sống trong cảnh dè chừng lẫn nhau.
Dù gắt đến thế, dân vẫn cao tay khi đúc tiền thành nồi niêu hoặc chôn sâu dưới đất. Họ chấp nhận rủi ro pháp lý để bảo vệ tài sản thực, thay vì đặt niềm tin vào mớ giấy lộn của "CEO" họ Hồ.
Nhà Hồ không dễ bị "qua mặt" bởi mấy trò ảo thuật gia dụng đó đâu. Khi tiền đồng biến mất khỏi lưu thông, triều đình lập tức chuyển trạng thái từ chiến dịch thu đổi sang chính sách trưng thu tài sản gắt gao.
Họ ban hành lệnh cấm đúc đồ đồng mới và thực hiện kiểm kê định kỳ đồ dùng trong nhà dân. Những chiếc nồi, đỉnh, hay tượng đồng bỗng chốc trở thành "tang vật" của hành vi đầu cơ nguyên liệu chiến tranh nếu không được khai báo.
Cuộc rượt đuổi này giúp triều đình có thêm đồng để đúc súng Thần cơ, nhưng cái giá phải trả là một nền kinh tế "đứng hình" vì dân chúng không còn dám sở hữu bất cứ thứ gì lấp lánh ánh kim.
