Dự án khẩn hoang Tiền Hải và Kim Sơn của Nguyễn Công Trứ
Nguyễn Công Trứ không chỉ giỏi làm thơ, ông còn là một "CEO" quy hoạch lừng lẫy của triều Nguyễn. Thay vì ngồi chờ phù sa bồi đắp tự nhiên, ông quyết định thực hiện một chiến dịch "lấn biển" thần tốc tại Tiền Hải và Kim Sơn.
Ông vận hành dự án này như một startup: huy động dân nghèo, cấp vốn, công cụ và tổ chức họ thành các đơn vị hành chính chặt chẽ. Những bãi bùn lầy lội, hoang vu lập tức biến thành ruộng lúa trù phú nhờ tư duy quản trị nhân sự và thủy lợi cực kỳ sắc bén.
Chỉ trong thời gian ngắn, hai huyện mới toanh xuất hiện trên bản đồ, giải quyết gọn gàng bài toán an sinh xã hội. Đây chính là cú "lấn sân" ngoạn mục của một vị quan dám nghĩ dám làm, biến vùng đất chết thành tài sản quốc gia.
Ông không "đốt tiền" túi hay gọi vốn ảo, mà dùng ngân sách triều đình làm vốn mồi. Nhà nước cấp lương ăn 6 tháng, trâu bò và nông cụ để dân "sống sót" qua giai đoạn đầu lầy lội.
Đổi lại, đất khai khẩn được chia rõ ràng thành đất công và đất tư. Sau vài năm ổn định, người dân bắt đầu nộp thuế, giúp triều đình thu hồi vốn đầu tư ban đầu một cách sòng phẳng.
Đây là mô hình "lấy ngắn nuôi dài" kinh điển: Nhà nước đầu tư hạ tầng, nhân dân bỏ sức lao động, biến vùng đầm lầy thành cỗ máy đóng góp cho ngân khố.
Nguyễn Công Trứ không quản trị bằng niềm tin, ông dùng "kỷ luật thép". Để chống thất thoát "vốn mồi", ông thiết lập hệ thống quản lý theo mô hình liên đới trách nhiệm cực kỳ chặt chẽ.
Dân nghèo được biên chế vào các đơn vị có người đứng đầu bảo lãnh. Một người "bùng" nợ, cả nhóm bị truy cứu, tạo ra mạng lưới giám sát chéo khiến việc đào tẩu trở nên cực khó.
Quan trọng nhất, mảnh ruộng chính là "thanh khoản" đời người. Bỏ trốn là tự tước đi cơ hội sở hữu tài sản duy nhất, khiến họ thà bám trụ lấn biển còn hơn quay lại kiếp trắng tay.
Ông không dùng quan lại triều đình xuống "cắm bản", mà huy động những người có năng lực tổ chức hoặc có chút vốn liếng trong dân gian. Những "trưởng nhóm" này được gọi là Chiêu mộ sứ hoặc Thứ mộ sứ.
Hãy tưởng tượng đây là một cuộc đua thăng tiến: nếu anh gom đủ số hộ dân theo quy định, anh sẽ được phong chức tước và sở hữu phần đất lớn hơn. Họ chính là những "cổ đông sáng lập" có quyền lợi gắn chặt với sự tồn vong của vùng đất mới.
Vì cái "ghế" và mảnh ruộng của mình phụ thuộc vào việc giữ chân dân, các thủ lĩnh này sẽ tự giác quản lý cấp dưới còn gắt hơn cả quan huyện. Một mũi tên trúng hai đích: vừa có nhân sự thực chiến, vừa không tốn một đồng lương bổng nào từ ngân khố.
Nguyễn Công Trứ không đưa ra con số mơ hồ. Ông định nghĩa "KPI" cực kỳ sòng phẳng: cứ chiêu mộ được 50 nam giới khỏe mạnh (gọi là đinh) thì được lập một ấp, và "leader" nghiễm nhiên ngồi ghế Trưởng ấp.
Nếu con số lên tới hàng trăm, anh sẽ được phong chức cao hơn, thậm chí nhận phẩm hàm chính thức từ triều đình. Đây là cuộc chơi "win-win": dân có đất, thủ lĩnh có quyền, còn Nhà nước có thêm đơn vị hành chính mới mà không tốn công quản lý trực tiếp.
Thú vị ở chỗ, chức tước này không hề "hữu danh vô thực". Nó đi kèm với quyền ưu tiên chọn phần đất tốt nhất và rộng nhất tại vùng vừa khai khẩn. Một bản hợp đồng kinh tế - chính trị cực kỳ sòng phẳng.
