Chế độ triều cống và nghệ thuật quản trị quan hệ đối ngoại

Chế độ triều cống thực chất là một "gói đăng ký Premium" cho hòa bình và giao thương thời cổ đại. Thay vì đổ máu trên chiến trường, các triều đại Việt Nam chọn cách gửi vài món đặc sản như sừng tê, ngà voi sang phương Bắc để đổi lấy sự công nhận chính danh từ thiên triều.

Đây là một ván bài quản trị rủi ro đầy toan tính. Chúng ta chấp nhận "nhún" một bước về danh nghĩa để nhận về những đặc quyền thương mại béo bở và giữ cho biên giới lặng sóng. Một kiểu ngoại giao thực dụng: dùng lễ vật nhỏ để mua lấy không gian sinh tồn và phát triển cho cả một dân tộc.

Cái 'sắc phong' đó có quyền năng gì mà phải đánh đổi vậy?

Đừng coi thường tờ "giấy phép kinh doanh" này. Trong mắt thần dân và các đối thủ chính trị, sắc phong là bằng chứng thép cho thấy nhà vua có "số má" được thiên triều bảo chứng. Nó dập tắt ý định đảo chính của những kẻ muốn thay thế, vì cướp ngôi mà không được công nhận thì cũng chỉ là "hàng lậu".

Hơn nữa, đây là một thương vụ "mua một tặng mười". Thiên triều vì giữ thể diện thường ban thưởng lại gấm vóc, sách vở có giá trị gấp nhiều lần sừng tê, ngà voi. Vừa có tiếng, vừa có miếng, lại vừa có bảo hiểm an ninh miễn phí cho ngai vàng.

Ủa, vậy nếu mình bị đánh thiệt thì họ có vác quân sang cứu không?

Trên lý thuyết là có, vì đó là điều khoản "bảo hiểm" bắt buộc. Thiên triều phải giữ gìn trật tự cho các chư hầu để bảo vệ uy tín của một đại ca khu vực. Nếu để "đàn em" bị bắt nạt mà không cứu, vị thế của hoàng đế sẽ lung lay trong mắt các lân bang khác.

Nhưng thực tế thì đây là loại bảo hiểm có nhiều "điều khoản loại trừ" lắt léo. Đôi khi quân cứu viện sang đến nơi lại tiện tay... chiếm luôn nước mình với lý do "giữ hộ cho khỏi mất". Các vua chúa Việt Nam vì thế luôn phải cực kỳ tỉnh táo để không biến "cứu viện" thành một cuộc xâm lược trá hình.

Nhưng làm cách nào để từ chối cái "lòng tốt" đầy rủi ro đó?

Chiêu phổ biến nhất là "báo cáo khống". Khi có biến, các vua Việt thường tự giải quyết thật nhanh, sau đó gửi tấu chương báo tin mừng là "mọi chuyện đã ổn, đại ca không cần bận tâm".

Mục tiêu là triệt tiêu cái cớ để quân thiên triều vượt biên giới. Nếu họ vẫn cố tình sang, ta sẽ dùng lý lẽ ngoại giao để chặn từ cửa ngõ, vì "nhà đã dọn sạch" thì khách không có lý do gì để vào ở lỳ.

Đây là cuộc đấu trí về thông tin. Ai kiểm soát thực địa và tốc độ đưa tin nhanh hơn, người đó sẽ ngăn chặn được một cuộc "hỗ trợ cưỡng bức" đầy toan tính.

Nhỡ bị lộ là báo cáo láo thì "đại ca" có nổi khùng lên không?

Tất nhiên là có rủi ro, nhưng đây là cuộc chơi của những bậc thầy lấp liếm. Nếu bị nghi ngờ, các vua Việt sẽ ngay lập tức tung ra một bản báo cáo bổ sung, đổ lỗi cho thời tiết hoặc sự chậm trễ của bưu chính. Mục tiêu là biến một lời nói dối thành một "sự hiểu lầm kỹ thuật".

Thực tế, thiên triều cũng chẳng dại gì mà vạch trần nếu tình hình đã ổn thỏa. Thừa nhận bị đàn em dắt mũi chỉ làm hoàng đế mất mặt. Họ thà chấp nhận một lời giải thích vô lý nhưng lọt tai còn hơn là phải động binh tốn kém chỉ vì chút tự ái.

Đó là nghệ thuật "giữ thể diện" đôi bên. Ta cho họ một lối thoát danh dự, còn họ cho ta sự yên ổn thực tế. Một sự thỏa hiệp ngầm đầy tinh tế trong hồ sơ ngoại giao.