Cảm giác hả hê khi thấy người giàu gặp xui xẻo

Hãy thừa nhận đi, nhìn một chiếc siêu xe bóng loáng bị cẩu đi hay một tỷ phú ngã ngựa thường mang lại một luồng điện khoái cảm khó tả. Người Đức gọi đó là Schadenfreude – cảm giác hả hê khi thấy kẻ khác gặp vận rủi, đặc biệt là những người ở tầng lớp trên.

Thực chất, bộ não chúng ta là một gã kế toán hẹp hòi. Khi kẻ ở trên cao rơi xuống, cán cân địa vị bỗng chốc được san phẳng, khiến ta cảm thấy mình bớt kém cỏi hơn mà chẳng cần tốn chút sức lực nào để vươn lên.

Chúng ta thực sự khao khát công bằng cho thế giới, hay chỉ đang mượn sự xui xẻo của người khác để vỗ về sự đố kỵ của chính mình?

Ủa, sao não lại rảnh rỗi đi làm "kế toán" so đo địa vị vậy?

Đó là bản năng từ thời hang động. Khi tài nguyên có hạn, kẻ mạnh "ngã ngựa" chính là cơ hội để bạn chiếm chỗ. Bộ não coi sự thất bại của đối thủ là một bước thăng tiến miễn phí cho bạn.

Nó giống như trò chơi bập bênh: khi một đầu hạ xuống, đầu kia tự khắc bay lên. Bạn thấy mình "cao" hơn chỉ vì người bên cạnh vừa lùn đi.

Thắng bằng nỗ lực thì mệt, nhưng thắng nhờ người khác xui xẻo thì vừa nhàn vừa sướng. Rốt cuộc, bạn muốn mình giỏi lên, hay chỉ muốn người khác tệ đi cho bằng mình?

Khoan, giờ đâu còn thiếu thốn thức ăn như thời hang động nữa đâu?

Đúng là bạn không còn phải tranh nhau miếng thịt thú rừng để sống sót, nhưng não bộ vẫn chưa nhận được "bản cập nhật" mới. Trong thế giới hiện đại, thức ăn đã biến hình thành sự chú ý, quyền lực và sự ngưỡng mộ.

Vấn đề là những thứ này thường mang tính hữu hạn. Nếu ai đó cũng nổi tiếng, cũng giàu có, thì sự đặc biệt của bạn bị pha loãng. Não coi địa vị là một trò chơi có tổng bằng không: để bạn đứng trên bục vinh quang, phải có ai đó đứng dưới đất nhìn lên.

Sự hả hê đó chính là cách não "hack" hệ thống để cảm thấy an toàn mà không cần vận động. Bạn thấy mình vẫn ổn, chỉ vì kẻ khác vừa tệ đi. Nhưng liệu một cảm giác chiến thắng ảo có giúp bạn no bụng lâu dài?

Hóa ra cái 'vị ngọt' đó đến từ đâu khi thực tế mình chẳng được gì?

Bởi vì bộ não dễ bị đánh lừa bởi dopamine. Khi thấy kẻ quyền thế ngã ngựa, trung tâm khoái cảm bừng sáng như thể bạn vừa trúng số, dù thực tế chẳng được đồng nào.

Não không quan tâm bạn giỏi lên hay đối thủ tệ đi, nó chỉ đo "khoảng cách". Chỉ cần đối phương lùi lại, nó sẽ phát kẹo thưởng ngay để bạn thấy mình đang thắng thế.

Nhưng loại kẹo này tan rất nhanh. Bạn thực sự muốn vươn lên, hay chỉ đang đợi người khác ngã xuống để thấy mình bớt thảm hại?

Nếu bị ném lên đảo hoang, cái máy đo đó có tắt ngóm không?

Nó không tắt, nó chỉ "chập mạch" vì mất hệ quy chiếu. Thiếu người soi xét, bộ não bỗng trống rỗng vì không còn cột mốc để định vị bạn trong xã hội.

Nhưng bản năng so sánh sẽ sớm nhắm vào chính bạn. Bạn dằn vặt vì mình hiện tại không giỏi bằng mình trong tưởng tượng. Cái máy đo đó không cần đối thủ để hành hạ bạn.

Có lẽ ta không sợ cô đơn, ta chỉ sợ không còn ai để thấy mình "ổn hơn". Bạn cần cộng đồng, hay chỉ cần đám đông làm nền?